Dittzessy GOOgIE
Original from UNIVERSITY OF CALIFORNIA.
win, Google
Original from
Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA
Original from
Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA
ee Mt en FE u a u eu
ACTA SOCIETATIS SCIENTIARUM FENNICE
TOM. XXXVll. N:o 4.
PETRI ALFONSI
DISCIPLINA CLERICALIS
ALFONS HILKA und WERNER SÖDERHJELM.
I.
LATEINISCHER TEXT.
==
HELSINGFORS 1911, ER FINNISCHEN LITTERATURGESELLS
Original from
Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA
Vorwort.
Inhalt.
Einleitung.
I. 1. II. IV.
Text
Das handschriftliche Material en en ae a ae en ae Das Verhältnis der Handschriften zum Original und zu einander Sprache und Stil.
Die bisherigen Ausgaben
(tlossarium . Anhang I—l. I. Freie Versionen .
I.
Neue Erzählungen und Zusätze .
Nachträge und Berichtigungen.
n
”
n
I—XIV. XV—XXIX. XXX—XXXIV. XXXV—XXXVI. 1—46.
47—53.
57— 67. 68-77.
Original from
Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA
Vorwort.
Die Arbeit, deren erster Teil hiermit erscheint, beabsichtigt ein auf kritischer Betrachtung beruhendes Bald der ersten occidentalischen Sammlung von morgenlän- dischen Erzählungen, der traditionell sogenannten Disciplina Clericalıs (die Hand- schriften sagen gewöhnlich Clericalis discıplina) zu geben, ihren Grundtext und ihre französischen Bearbeitungen in einer modernen Anforderungen entsprechenden und dem handschriftlichen Material yerecht werdenden Form, der sie so lange entbehrt haben, zu veröffentlichen und die Stellung des für die erzählende Litteratur des Mittelalters und der beyinnenden Neuzeit so wichtigen Textes in dieser Litteratur darzulegen.
Unser Unternehmen ist ursprünglich aus den Beschäftigungen des Unterzeich- neten mit der spätmittelalterlichen Novellistik hervorgeyangen. : Als ich den Einfluss der Disciplina auf diese Litteratur untersuchte, fasste ich, schon vor vielen Jahren, den Plan, zuerst eine Neuausyabe der frunzüsischen Übersetzung des XV. Jhdts auf Grund der noch nicht veröffentlichten Kopenhagener Hs zu veranstalten. Ein genaueres Studium verschiedener Hss der zwei französischen poetischen Versionen legte den Gedanken nahe, «uch diese einmal kritisch herauszugeben, und da ich schliesslich in Frankreich und Italien eine Anzahl der lateinischen Hss kollationierte, wurde es mir klar, dass die Arbeit mit dem Originaltext anfangen müsste.
Mein Freund Kr. Nyrop in Kopenhagen teilte mir mit, dass der viel früher von ihm und seinem inzwischen verstorbenen Lehrer Tor Sundby entworfene Plan zu einer ähnlichen umfassenden Gesamtdarstellunyg über die Disciplina nicht zur Aus- führung kommen werde, und das von den dänischen Gelehrten gesammelte und haupt- sächlich aus verschiedenen, von Sundby gemachten Abschriften und Kollationen beste- hende Material wurde zu meiner Verfügung gestellt. Jedenfalls hätte ıch nicht an eine kritische Ausgabe des lateinischen Textes denken können, da mir die hierzu not- wendigen speziellen Voraussetzungen abyingen. Mit Freude begrüsste ich es deswegen, als dr Alfons Hılka ın Breslau mir seine Jitarbeit erbot. So gingen wir zu Werke, indem wir eine systematische Untersuchung sämtlicher von uns ermittelter Ilss vor- nahmen. Eine Menge von diesen haben wır persönlich ın vielen Bibliotheken Europas kollationiert, einige wurden (auch die von Turin und Uppsala) entgegenkommend nach Breslau gesandt, das übrige konnte durch gütiye Vermittlung freundlicher Mithelfer
und durch Anschaffung von Photographieen erledigt werden. Wir hoffen, dass das Zustandekommen eines kritischen Textes und einer Übersicht über das vorhandene wol jedenfalls annähernd vollständige Material die auf diese Arbeit niedergeleyten nicht geringen Opfer von Zeit, Mühe und Umkosten verlohnt haben wird.
Die ganze textkritische Arbeit, das Glossar und die sprachlichen Bemerkungen sind dr Hilka zu verdanken. Zusammen haben wir die Gruppierung der Ilss ent- worfen, und für die methodische und praktische Anordnung sowie für die Korrektur teile ich mit meinem Mitarbeiter die Verantwortlichkeit.
Wir stehen bei einer grossen Menge von Fachleuten und Biblioteksvorständen für tatkräftige Hilfe in Schuld. Ich nenne hier besonders, ausser Prof. Nyrop, Ilerrn Konservator an der Bibl. Nat. in Paris H. Omont, Prof. Pio Rajna und Schiapu- relli ın Florenz, Prof. Contessa in Ivrea, dr Barrios in Barcelona, der uns bei der Anschaffung einer Photographie der spanischen Is behülflich war, Prof. Skutsch ın Breslau, der sich für mehrere Textstellen interessierte und die Berichtigungen und Nachträge beträchtlich bereicherte, Mayister phil. Reims in Helsinyfors, der zwei Wiener-Hss kollationterte.
Der zweite Teil dieser Veröffentlichung wird den frunzösischen Prosatext bringen, der dritte eine kritische Ausgabe der beiden französischen Versbearbeitungen und der vierte schliesslich wird eine Untersuchung über die litterarhistorische Dedeutung der Discıplina Clericalıs enthalten.
Helsingfors, Oktober 1911. W. Ss.
EINLEITUNG
Original from
Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA
I. Das handschriftliche Material.
t
Wir geben hier zunächst ein Verzeichnis der von uns benützten Handschriften, nach Ländern geordnet.
Spanien.
l. Barcelona, Archivio General de la Corona de Aragon Nr. 123, fol. 56—71. Perg. Ende XII. Jhdts. (Barc).
‚Der Anfang ist eigentümlich überschrieben: Iste liber uocatur spichmer- yayl usualiter apud nos-sed ut in titulo continetur nomen eius est ex re-ul est clericalis disciplina. Dixit Petrus adeuultus seruus xpı ihesu compositor Imius libri. — Schluss: Finito libro sit laus et gloria 2". (Qui seripsit sert- bat semper cum Domino viuat. Amen.
Die Hs enthält auch die Chronik des Martinus Polonus. Neues Archiv für ältere deutsche Geschichtskunde VI (1881), 388.
Italien.
2. Rom, Vaticana Reg. lat. 395, fol. 116—123v. Perg. XIV. Jhdt. (R).
Adsit principıo Sancta Maria meo. -— Liber Petri. Alfunsi de prouer- büs arabicis et castiyacionibus philosophorum et animalium atque volucrium similitudinibus et wocatur iste liber Clericalis disciplina. — Unvollständig, schliesst mit: Zransactıs uero aliquot diebus prouiso tempore (unser Text S. 36,3). |
Die Hs enthält ausserdem: Tractatus de virtutibus. — Liber poenitentiae R. Canonici 8. Victoris Parisiensis. — Liber Ioannes Belet de officiis ne siasticeis. — Manuale magistri Petri Royssiaco. — Fragmenta.
II
3. Rom, Vaticana lat. 4161, fol. 1—40Y. Perg. Anfang XIV. Jhdts. (V).
Petri Alphonsi Disciplina hber sie inscriptus. in quo plura collıyıt ex prouerbüs philosophorum et fabulis. — Explicit liber Petri Alphunsiı qui intitulatur prout habetur ın prohemio. Deo gracuus. i
Die Hs enthält nur noch: Fratris Iuliani ordinis praedieatorum Kpistola de vita und Fragmentum quoddam Boetii.
4. Mailand, Ambrosiana lat. 0.3 sup., fol. 210—230. Perg. XIII. Jhdt. (A). Petri Alphonsi libellus de disciplina clericali.
Enthält u. a. P. Ovidii Nasonis Metamorphoses notis adspersae. — Lotha- rii diaconi card. qui postea fuit Innocentius papa Ill. liber de miseria humanae conditionis. — Meditationes S. Anselmi. — Lat. Dichtungen etc.
5. Turin, Biblioteca Nazionale di Torino Ms. D. V. 29 (dies auf der Rückseite des Einbandes die neue Numerierung, im Innern: Lat. A. 423) —=]1I. Pasinus, Codices mss. bibl. regii Taurinensis- Athenaei, Taurini 1749, cod. lat. DCCXXXVII. d. III. 21, p. 236, fol. 356—366. Perg. XIV. Jhdt. (T).
Von späterer Hand: Petri Alfonsi liber de Clericali disciplina. — Anfang: Dixit petrus adelfonsus — Schluss: cur est honor et yloria in secula sem- piterna (ohne Explicit). |
Diese dem unseligen Brande glücklich entgangene Hs ist jetzt neugebun- den und mit grosser Sorgfalt restauriert. 377 Blätter, von einer englischen Hand geschrieben. Inhalt: Alexandri Neckam opuscula (fol. 1— 355), dann unser Text ohne Rubriken und in einem Zuge. Es folgt der anglonormannische Text der Disticha Catonis des Elie de Wincestre (nicht benützt in Stengel’s Ausgabe = Ausg. u. Abhandl. Heft 47, 106 ff.), endlich mehrere lat. Ur- kunden zu den ’libertates ecclesiae anglicanae'.
6. Ivrea, Kapitularbibliothek Nr. 15, fol. 87—114. Perg. XIV. Jhdt. (I). Incipit prologus ın libro qui dicıtur Clericalis disciplina. Dixit Petrus Alfunsus. — Schliesst mit: siue bonum sıt siue malum (u. T. S. 46,6). 'Hec erplicaui mediante deo miniaui:deo gracias-amen. | Dahinter: Versus de potentia nummi quomodo regnat nebst Schlussformel: Hic liber est scriptus- qui scripsit sit benedictus-deo gracias-amen amen amen amen.
Die Hs enthält Odo’s Fabeln und das Purgatorium S. Patricii. Pertz, Archiv IX (1847), 615.
Frankreich. 1. Paris, Bibl. Nat. lat. 3195, fol. 1—16. Perg. XIV. Jhdt. (P').
Dixit petrus amphusus —. Schluss: Amen. Deo gralias. Explicit liber pelrı amphussi-deo gratius- amen. |
Tom. XXXVIl.
I
Sonstiger Inhalt: Odorici de Foro Iulio liber de ritibus et conditionibus huius mundi. — Marci Pauli Veneti descriptio Orientalium regionum. — Ber- nardi ad Raymundum Castri Ambrosii epistola.
Cat. codd. mss. bibl. regiae (Codices latini) HI (1744), 384.
Paris, Bibl. Nat. lat. 4126, fol. 33—48. Perg. XIV. Jhdt. (P?).
Dirit petius amfulsus —. Schliesst bereits mit: sommus evanuit (u. T. S. 43,23)-amen. Explicit liber petri amfulsi.
Die Hs enthält 31 Stücke (Nr. 17=DC), darunter den Alexanderbrief über die Wunder Indiens, den Dares Phrygius, ferner des Galfrid Historia Britonum.
Cat. codd. mss. bibl. regiae III (1744), 549.
9, Paris, Bibl. Nat. lat. 5397, fol. 147—157v. Perg.. XIV. Jhdt. (P?).
Clericalis disciplina wocatur hiber ıste. Reddit enim clericum discipli- natum. Dixit petrus alfunsus —. Explicit clericalis disciplina translata a petro alfunso de arabico in latinunn.
Die Hs enthält nur noch die Vitae aureae sanctorum = Jacobus a Voragine, Legenda aurea.
Cat. codd. mss. bibl. regiae IV (1744), 114.
10. Paris, Bibl. Nat. lat. 10 359, fol. 1—18. Perg. XIII. Jhdt. (P'). | Incipiunt prouerbia petri alfunsi. — Explicit Prouerbia petri.
Die Anordnung der Abschnitte ist oft abweichend, Lücken für Initialien. Enthält sonst den libellus Secundi philosophi. — Carmen de Lazaro. — De Beata Maria.
Bibl. Ec. des Chartes, 1862, 508.
ll. Paris, Bibl. Nat. lat. 11 867, fol. 184—189. Perg. Ende XIII. Jhdts. (P°).
Incipit liber petri alfunsi philosophi. — Explicit.
Grosse Sammelhs mit verschiedenartigem Inhalt, wie Briefen, Abhandlun- gen von Cicero (de amicitia, de paradoxis), vita Pilati, vita Judae, Gedichten und Trinkliedern (von Alexander Neckam und Wilhelm v. Orleans), Hymnen an die hl. Jungfrau etc.
Bibl. Ec. des Chartes, 1865, 210.
12, Paris, Bibl. Nat. lat. 14 413, fol. 72—105v. Papier. XIV—XV. Jhdt. (P°).
Ohne Titel und ohne Explicit als drittes Stück.
Die Hs enthält u. a. Roseum memoriale divinorum eloquiorum, Verse zu den verschiedenen Büchern der Bibel, Excerpte aus Vincenz von Beauvais, Guillelmi Alverniensis Liber de claustro animae etc.
Bibl. Ec. des Chartes, 1869, 13.
N:o 4.
IV
13.
14.
15.
16.
17.
Paris, Bibl. Nat. lat. 14 947, fol. 414—419. Perg. XII. Jhdt. (P”). Ohne Überschrift. — Erplieiunt notabilia quedam sunpta de libro Petri Alphuns:. Dieser Codex hat eine Sammlung von Sentenzen und Predigten. Letztere wurden laut Angabe der Hs in Paris 1281—1283 gehalten.
Bibl. Ec. des Chartes, 1869, 61. Haurcau, Notices et extraits de quelques mss. latins de la Bibl. Nat. V, 154 sı.
Paris, Bibl. Nat. lat. 16 252, fol. 1—14. Perg. XUI. Jhdt. (PP).
Ohne Titel. — Erplieit clericulis disciplina transluta uw Petro alfunso de arabico in latıinum.
Sammlung heterogenster Dinge, wie Carmina de nummo, Sententiae-e patribus, Beschreibung der Provinzen Galliens, Ovidii de ‚vetula carmen mit Kommentar, eine Ars dietaminis etc.
Bibl. Ec. des Chartes, 1870, 50. ' .
Paris, Bibl. Nat. lat. 16 505, fol. 176Y—188v. Perg. XIII. Jhdt. (P”). Grosse Sammlung von anonymen Predigten und Auszügen aus den Vitae patrum, denen sich als letztes Stück ein ziemlich vollständiger Auszug aus
der DC, mit teilweise neuen Geschichten versetzt, zugesellt. Bibl. Ec. des Chartes, 1870, 147.
Paris, Bibl. de l’Arsenal 1100 (100. H. L.), fol. 65—68. Papier. XV. Jhät (1418). (Pa). Incipiunt exenpla quelam ex libris Petri Alfonsi. Exemplum de duobus amicis. Inhalt des Sammelbandes u. a.: Foucher de Chartres. — Fretellus. — ‘ Nur fünf Erzählungen in unmittelbarem Anschluss an eine Sammlung der Exempla des Jacobus de Vitriaco, die nachher folgen. Vgl. W. Söderhjelm, Note sur un ms. des Exempla de Jacques de Vitry (Neuphilol. Mitteilungen,
Helsingfors 1909, 113 ff). Cat. des mss. de la bibl. de l’Arsenal, Il, 278.1!
Laon, Bibl. de la ville 461, fol. LXVI—LXXIL Perg. XIV. Jhdt. (La). Incipit de narracionibus Petri Alfonsi. Qui timet Deum (u. T.S. 2,18). — Explicit de narracionibus Petri Alfonsi. j Grosse Reihe von Auszügen aus den verschiedensten Autoren (Seneca, Boethius, Aristoteles, Olaudianus, Disticha Catonis, Walter’s Alexandreis, Horaz, Prudentius, Isidorus, Solinus, Augustinus, Alanus ete.). Nr. 17 sind die Vers-
! Bordeaux, Univ. Bibl. 726 hat auf fol. 84v (vgl. Cat. gen. XXIIO, 369) nur den Anfang vines: abge-
kürzten Prologus: Alfunsus seruus api ihesu huius libri compositor . . . quod sue displiceat uolunlati. Daran schliessen sich aber nur einige Zeilen aus dem Anfange der Dialogi des Petrus. Somit entbehrt dies Frag- ment jeglicher Bedeutung.
Tom. XAXVUl.
18.
19.
a.
y
fabeln des Galfred, vgl. Robert, Essai sur les fabulistes qui ont precede La Fontaine I (1825), 'LXXXVL. Cat. gen. des mss. des bibl. publ. I (1849), 243.
Le Mans, Bibl. du Mans 84, fol. 131—152’. Perg. XIII. Jhüt. (Ms).
Ohne Incipit. Dirit petrus ambfonsus. — Kein Explicit.
Die wichtige Hs enthält einen Bestiarius und Lapidarius, den Liber fabu- larum Ysopi (vgt. Hervieux, Les fabulistes latins II (1884), 176) — Methodii liber de mundo.
Cat. gen. Depart. XX, 74.
Poitiers, Bibl. de l’Universit& 93, fol. 2—28v. Papier. XV. Jhdt. (Poit). Incipit prologus hibri petri alfunsi qui appellatur Clericalis disciplina. — Hinter dem vollständigen Texte stehen nochmals die Dicta philosophorum super sepulchrum alexandri magni bis: omnes equales habet. Dann: St quis ısta bene consideraret dictis modis se refrenaret. Cat. gen. Depart. XXV, 31.
%
Schweiz.
Bern, Univ. Bibl. lat. A. 94. 3. Perg. XIII. Jhdt. (Be'). Von dem einstigen Codex sind nur drei beschriebene Blätter (ein viertes ist Jeer) erhalten. | Anfang: solis amenitatem (u. T. S. 40,12). — Expliciunt prouerbia petrı alphunsıt. " Hagen, Cat. codd. mss. Bernensium (1887), 139.
Bern, Univ. Bibl. lat. 367, fol. 228°--244. Perg. XIH. Jhdt.
Marmosetus ad filium suum. Enoch philosophus etc. — Ohne Explicit. Dieser Name Marmosetus (statt Arabs) steht überall in den Rubriken, aber auch im Texte selbst. ;
Die Hs enthält zehn Stücke (unseres bildet Nr. 9), zuerst die‘ Chronik des Sigibertus, ferner Dictys Cretensis, den Theophilus, die Visio Tritelmi, Liber de coniugiis, zuletzt noch einen gedrängten Auszug aus den Dialogi contra Iudaeos unseres Petrus (fol. 244"b): Incipit petrus alfunsus. Diesem Excerpt ist der Prologus der DO wörtlich vorausgeschickt: Petrus Alfunsus seruus xpi ihesu huius libri compositor . . . displiceat uoluntati (u. T. S. 1, 9). Es folgt der Auszug: A tenere puericie etate quidam mihi perfectissimus adheserat amicus nomine Moyses . . . Petre Alfunsi, multum transiit tempus etc. Schluss: et quam cepi legem implere perficiat. Explicit liber petri alfunsi de machometo.
Hagen, Cat. codd. mss. Bernensium (1887), 351.
N:o 4. °
VI
22.
23.
24.
26.
Österreich.
Klosterneuburg, Stiftsbibliothek 934, fol. 48—82V. Perg. Anf. XIV. Jhdts. (Kl).
Incipit prologus sequentis tractatus Petri Aldefulsı phylosoplr. Dixit
petrus aldefulsı — Ohne Explicit. Inhalt: Isidori synonyma seu liber solilo-
quiorum. — Compendium in Mag. Alani Anticlaudianum. — Unser Text. —
Senecaexcerpte. — Versus aliquot inter quos est summa capitulorum Bibliae
(hier ist fol. 132 die Jahreszahl 1329 genannt). — Tractatus de ordinatione claustri.
Krakau, Univ. Bibl. 1206, fol. 188v—225r. Perg. Anf. XIV. Jhäts (1310). (Kr). Ohne Überschrift: Dixit Petrus Aldefunsus. — Explicit petrus aldefunsus.
Explicit petrus aldefunsus domini nycolav. Der codex gehörte früher dem magister Nicolaus Spitzmurus de Cracovia decretorum doctor et cantor Craco-
viensis. Enthält: Augustinus de doctrina spiritus. — Augustinus de vita christiana. — Statuta provincialia. — Summa matrimoni. — Ymago beatae virginis
(zuletzt ein Gedicht über die vestis beatae viyginis). Wislocki, Cat. codd. mss. Bibl. Univ. Jagellonicae Cracoviensis, 1877—81.
Linz, Studienbibliothek Cc. II 15, fol. 6—30. Perg. Ende XI. Jhdts. (Lz). Incipit clericalis disciplina. — Text bricht ab mit proficietis (u. T. S. 46,1). Sonstige Stücke: Inchoat alterni Catonis etc. — Sermones. — Relationes beati Gregorii papae. — Dicta lohannis Chrisostomi de naturis bestiarum, imprimis de leone (Physiologus). — Der bekannte mhd Linzer Entecrist. — Medizinisches (Rezepte). — Gedicht beginnend: Dum sub mundi vespere. — Briefformeln.
Wien, Hofbibliothek 322, fol. 94—120. Perg. XV. Jhdt. (W'). Dixit Petrus Adelfonsus. — Kein Explieit. Die Hs enthält 14 Stücke grösserer Bedeutung, u. a. Senecaexcerpte, die Schriften des Advokaten Albertanus Brixiensis, die Epistola Brachmanorum ad Alexandrum Magnum, die Epistola Johannis presbyteri ad Emmanuelem regem Lusitaniae (vgl. Zarncke, der Priester Iohannes, Abh. sächs. Ges. d. Wiss. vI (Leipzig 1879), 906). | Tabulae cod. mss. in bibl. Palat. Vindob. asservatorum I (1864), 46=Endlicher’s Katalog
(1836) Nr. CCIX.
Wien, Hofbibliothek 3530, fol. 82—111Y. Papier. XV. Jhdt. (W°). Dicta et exempla notabilia Petri Alphonsi Hyspani. — Ohne Explicit. Der Codex hat durch Wasser gelitten, ist aber sorgfältig restauriert. 55 Stücke auf 117 Blättern, meist Epistolae. Auf einem vorgehefteten Perga-
Tom. XXXVIIL
28.
29,
3.
N:o 4.
vll
mentblatte steht die alte Nummer Phil. N:o 148. Variae Orationes et Epi- stolae. Item Sententiae Notabiles et dicta Petri Alfonsi, quae ex Hebraeo vertit, quorum epitomen Hebraice (also das hebr. Buch Enoch, über das zulezt Steinschneider berichtet hat) et ego habeo. Wer dieser 'ego’ ist, erhellt fol. 85" aus einer Randbemerkung zur Stelle: adsoluti sunt (u. T. S. 6,7): Hic desi- nit codex Hebraeus quem ego Sebastianus Trengnagel (Bibliothekar und Orien-
talist in Wien, Anf. XVII. Jhdts) habeo. Tabulae cod. mss. DI, 16.
Wien, Hofbibliothek 13 650, fol. 194—205. Papier XV. Jhdt. (W?). Lediglich Auszüge unseres Werkes, das an letzter Stelle steht, einige Sentenzen und Fabeln. Beginn: Accusatus quidam (u. T. S. 11,10). Die Hs enthält ferner: Excerpte aus Klassikern und Kirchenvätern, zumeist nach Vincenz von Beauvais und das Directorium humanae vitae des
Johannes de Capua (fol. 135—193). Tab. cod. mss. VII, 244.
Deutschland.
Berlin, Kgl. Bibliothek lat. 815, fol. 154—158. Perg. Ende XII. Jhäts. (B"). Ohne Incipit. Dixit petrus anfunsus. — Schliesst schon mit: furaretur dum dormiret (u. T. S. 19,7). Zusatz: Finito libro sit laus et ylorıa 220: Aınen von späterer Hand des XIV. Ihdts. V. Rose, Verz. der lat. Hss der Berliner Kgl. Bibl. II. 2 (1903), 883.
Berlin, Kgl. Bibl. lat. 851, fol. 105’—107. Papier. XV. Jhdt. Datiert 1462
(fol. 647) und 1464 (fol. 78”). (BP).
Auszüge aus der DC. 13 Erzählungen.
Nähere Beschreibung dieser Hs namentlich (ausser V. Rose, Verz. der lat. Hss II 2, (1906), 988) bei E. Voigt, Kleinere lat. Denkmäler der Thiersage 1878, s. 53, 143; auch = Ztschr. für dt. Altertum, 1879, 201 ff.
Bonn, Univ. Bibl. 721, fol. 9Q—116. Papier. XV. Jhät. (Bo).
Dixit petrus adelphonsus. — Dahinter Exempla, schliessend: et talıs urdetur sibi filius. Explicit per me Gerardum de Siegen Clericum in Euer- hartzclusen anno dominı 1467. Oretur pro eo propter deum. deo gracias.
Die Hs enthält noch drei Stücke: Liber de quatuor virtutibus cardinali- bus. — Oyrilli apologeticüs. — Tractatus de daemonibus.
Kletto et Staender, Chirographorum in bibl. acad. Bonnensi servatorum catalogues (Bonnae | 1858— 1876), 189.
VII
3l.
32.
33.
34.
35.
Breslau, Kgl. und Univ. Bibl. I. F. 86, fol. 163—180Y. Papier. XIV. Jhät. (Br'). Provenienz: Bibl. des Kollesiätstifte zu Glogau. ' Incipit prologus de disciplina clericali. In nomine domini amen. Dieit Petrus Aldefunsus etc. — Schluss: per infinita secula seculorum. Amen. Amen dicant ommia per infinıta secula seculorum. Et sic est finis istius prologi (!) de disciplina Clericalı. Die anderen Stücke sind: Henrici de Hassia Explicatio prologi Hieronymi. Justiniani. — Liber de cognitione vitae. — Liber Reychardi de quatuor vir- tutibus nebst anderen geistlichen 'Traktaten, zuletzt Epistolae.
Breslau, Kgl. und Univ. Bibl. I F. 150, fol. 49—62v. Papier. XIV. Jhdt (1316
angegeben auf fol. 8"). (Br).
Provenienz: Bibl. der Corporis Christi Kirche "in ion Sammelhs von 5 Händen. 225 Blätter.
Incipit liber qui dicitur clericalis disciplina. Enoch philosophus etc. — Der. Text bricht ab mit: thesaurizawt (u. T. 8. 42,3). Ad quam domum nos perducat iesus christus benedictus in secula seculorum. Amen. Dahinter eine Anekdote über Socrates. |
Inhalt: Excerpta (Petri Lombardi) libri sententiarum. — Predigten. — Fabeln, deren .erste de leone, apro, asino et thauro. — Predigten und Homilien, zuletzt jene des Papstes Gregor.
Breslau, Kgl. und Univ. Bibl. I. F. 250, fol. 5l’—61Y. Papier. XIV. Jhdt. (Br?). Liber clericalis. Incipit hiber de clericali disciplina et hoc sit (!) Dixit petrus ın quo vane fabule recitantur et antıquorum philosophorum dicta allegantur. Enoch ıwyitur philosophus qui ligua hebraica cognominatus est Eldriok etc. — Der Text ist unvollständig, schliesst mit: Qwr totum volutt, totum perdulit (u. T. S. 28,3). Die Hs bietet vorwiegend eine grosse Iixemplasammlung, zuletzt des Mathaeus de Cracovia, De modo confitendi.
Erfurt, Stadtbibl. cod. Amplon. Quart 351, fol. 36--38. Perg. XIV. Jhdt. (E'). Incipiunt prouerbia petrı de clericalı sciencıa. — Text endigt schon mit den Worten: Stlencium est signum sapiencie et loquacitas (u. T. S. 8,10).
Die Hs zeigt 30 Stücke: teils astronomische teils geometrische Traktate. Schum, Beschreib. Verz. der Amplon. Uss-Sammlung zu Erfurt (Berlin 1887), 588. i
Erfurt, Stadtbibl. cod. Amplon. Quart 82, fol. 66—85Y, Papier. XV. Jhdt. (E?).
Dixit Fetrus Alfonsus. — Kein Explicit.
Die Hs enthält 6 Stücke, darunter des Alfonsus Bonohominis De alterca- tione duorum lJudaeorum, eine Determinatio Nycolai de Lyra contra Iudaeos und Pharetra christianorum eiusdem contra ludaeos.
Schum, op. eit. 348. Tom. XXXVII.
IX
36. Erfurt, Stadtbibl. cod. Amplon. Duodez 8, fol. 97”—116v. Perg. XIV. Jhädt. (E?).
37.
38.
39.
N:o 4.
Incipit liber petri Aldefunsı qui appellatur clericalis disciplina. Enoch philosophus etc. — Text schliesst mit: mala eueniunt que in bono finiunt (u. T. S. 39,22).
Unter den 9 Stücken bemerkt man Traktate, wie de praeparatione cordis, de duobus praeceptis decalogi, de arbore amoris, auch die Visio Rudolphi con-
versi Luknensis monasterili. Schum, Beschr. Verz. 763.
Göttingen, Univ. Bibl. Theol 140, fol. 230—237v. Papier. XV. Jhdt. (G'). Enoch phrlosophus dixit edrio filio suo. Timor domini etc. | Der wichtige Codex bietet die Gesta Romanorum, die Fabelsammlung Walters, die Stella clericorum, die Scala celi ohne den Prolog. Dann fol. 217—239 eine Sammlung von Mirakeln und Exempla (auch aus Valerius Maximus). Hier ist die DC eingeschaltet. Der Katalog gibt hierüber keinen genaueren Aufschluss. Verz. der Hss im preuss. Staate I. Hannover. 2. Göttingen (Berlin 1893), 376.
Göttingen, Univ. Bibl. Theol. 148, fol. 178—193. Das innerste und äusserste Doppelblatt jeder Lage aus Pergament. XV. Jhät. (G?). Dixit Petrus Anfunsus. — Infolge von Blattausfall schliesst der Text mit: de unaquaque plus poscebat (u. T. S. 43,22). Die Hs hat 3 Teile: Exempla scripturae sacrae des Nicolaus de Hanapis.
— Ein Auszug aus dem Alten Testament. — Unser Werk. Verz. der Hss im preuss. Staate, I, 2, 381.
Göttingen, Univ. Bibl. Theol. 156 a, fol. 3—15. Perg. XII/XIV. Jhdt. (G°). | Anfang sehr beschädigt. Beginnt mit: Quidam versificator prudens facetus sed ignobilis (u. T. S. 9,1). — Zuletzt: Alexanders Grab mit den Sprüchen. In Italien geschrieben, wie auch G?. Den Inhalt bilden vorwiegend Exempla und Sermones, jene meist aus der DC und den Vitae patrum; dazwi- schen Zusammenstellungen aus der Bibel.
Marburg, Univ. Bibl. 44, fol. 1—44’Y. Perg. XIV. Jhdt. (Mg).
Incipit prologus prouerbiorum petri aldefunsi qui appellatur clericalis disciplina. Dixit Petrus Aldefunsi ete. — Zuletzt sechsmal Amen. Explicit liber Petri Aldefusi. Hic liber est scriptus s. bartholi sit benedictus. Qui scripsit scribat semper cum domino wat. Laus tibi sit christe quoniam liber explicit ıste.
Est folgt von jüngerer Hand: Liber de anima mundi.
C. F. Hermann, Cat. cod. bibl. acad. Marburgensis latinorum, pars II, (1838), 17.
4l.
42.
43.
45.
46.
München, Hof- und Staatsbibl. lat. 7624, fol. 10—17. Perg. XII. Jhdt. (M'). Ohne Überschrift, Rubriken noch Explicit. Die Hs enthält nur noch Lotharius de contemptu mundi. — Excerpta ex Ciceronis libris de amicitia et de officiis. | Cat. codd. lat. bibl. reg. Monac. I, 3, 179.
München, Hof- und Staatsbibl. lat. 7726, fol. 19—34‘. Perg. XV. Jhdt. (M?). Iste liber intitulatur clericalis disciplina. KReddit enim clericum discıi- plinatum. si quis enim hoc opusculum humano et exteriori oculo percurrerit etc. (u. T. S. 2,12). — Explicit liber Petri Anfunsı. Ausserdem 3 Stücke: Speculum ecclesiae. — Quaedam de historia romana.
— Leupoldus de Bebenberg de iuribus regni et imperii Romanorum. Cat. codd. lat. bibl. reg. Monac. I, 3, 191.
München, Hof- und Staatsbibl. lat. 8184, fol. 133—174. Papier. XV. Jhdt. (1443). (M’).
Überschrift und Schlusswort fehlen.
Zunächst finden wir Jacobi de 'I'heramo, liber Belial; zuletzt steht ein
I'raktat de conservatione sanitatis usque ad annum 120. Cat. codd. mss. lat. bibl. reg. Monac. II 1, 7. !
Belgien.
Brügge, Bibl. de la Ville 258, fol. 56— lv. Perg. XIII. Jhdt. (Bg'). Incipit prologus lıibrı prouerbiorum petri alphunsi qui appellatur disci- plına clericalıs. — Kein Explicit. Laude, Cat. des mss. de la Bibl. de Bruges, 1859, 236.
Brügge, Bibl. de la Ville 479, fol. 23—33v. Perg. XIV. Jhdt. (Bg?). Incıpit liber petri adelfonsi qui dieitur disciplina clericorum. Prohemium. Dixit petrus adelfonsus. — Explicit liber petri alfonsi deo yracıas. Das 1. Stück ist: Aristoteles, de regimine principum; das dritte und letzte:
Andreas Cappellanus, De arte amandi (falscher Titel: Incipit liber galteri). Laude, op. eit. 414.
Brüssel, Bibl. Royale, 1339 (jetzt Nr 372 in van den Gheyn’'s Cat.), fol. 33—40V. Perg. XIV. Jhdt (Bx'). Petrı Adelfunsi de clericali disciplina. Diei Petrus Adelfunsus. — Explicit petrus Adelfunsus.
ı God. Monacensis lat. 18636 enthält nichts trotz der Angabe des Kataloges: Excerpta de vitiis et
virtutibus et de disciplina clericali.
Tom. AXXV11l
41.
4).
N:o 4.
XI
Inhalt: Iohannis Beleth, de officio ecclesiasticc. — Summa Innocentii Papae de contemptu mundi sive de miseria conditionis humanae libri tres.. —
Liber sacramentorum in Hexametern. van den Gheyn, Cat. des Mss. de la Bibl. royalo de Belgique, I (1901), 208.
Brüssel, Bibl. Royale lat. 1663 (jetzt Nr. 2050 in van den Gheyn’s Cat.), fol. 47v—65v. Papier. XV. Jhät. (1445—1447). (Bx?).
Prouerbia petri alphunsi. Dixit petrus Alphunsus. — Schluss: ducet deus in iudicium (u. T. S. 46,6). Expliciunt prouerbia petri Alphunsu. Deo gracias sub anno Domini 1447 die .V. Decembris.
Enthält u. a. eine Historia Alexandri Magni. — Proverbia Salomonis. — — Guidonis a Columpna Historia belli troiani. —
- van den Gheyn, op. cit. UI (1903), 266.
Holland.
Groningen, Un. Bibl. 15, fol. 227—257. Papier. XV. Jhdt. (1459—1463). (Gr).
Incımt prohemium secundi philosophi in libellum moralem qui intytula-
tur clericalıs dıscıplina. Dixit petrus Anfunsus. — Et est finis. Explicit
hie Tibellus petri Anfunsi de clericali disciplina. deo gracias scriptus et fini-
tus Anno domini millesimo quadringentesimo sexagesimo 3° in profesto cathedre sanctı petrı apostolorum princiıpis per manus lohannis Nyssye.
Ausserdem 4 Stücke: Iohannis Wallensis Collationes ad omne genus homi-
num. — Henrici de Gorinchem tractatus de divina praedestinatione. — Ari- stoteles Secreta Secretorum vel liber de regimine principum translatus a quodam magistro nomine Philippo de arabico sermone in latinum. — Tractatus de
Aristotelis vita et morte. Brugmans, Catalogus cod. mss. Univ. Groninganae Bibliothecae, 1898, 10.
England:
Cambridge, Univ. Libr. Ii. VI. 11., fol. 95—116. Perg. XII. Jhdt. (C'). Incıpit prologus in libro magistri amphulsi serui ıhesu crıstı ex dictis philosophorum quem transtulit in latınum in quo continentur oplıme narra- ciones atque utiles legentium libellum istud (sic... Incipit prologus. Dixit petrus amphulsus seruus Christi Ihesu henricı primi Regıs anglorum medicus compositor huius libri etc. — Schluss: praestante domino nostro (u. T. S. 46,10), Die Hs enthält 8 Stücke, z. B. die Predigten des hl. Augustinus, Nennii
historia Britonum etc. Catalo&ue of the mss. preserved in the Library of the University of Cambridge, vol. Il (1858), 506—509.
XII
5l.
52.
53.
Cambridge, Univ. Libr. Mm. VI. 4., fol. 200—228. Perg. XIII. Jhät. (C?). Incipit libellus magıstrı petri alfunsi de exemplis diuersorum exemplo- rum. — Explicit clericalıs disciplina translata a petro alfunso de .arabico ın latınum. Inhalt (14 Stücke) u. a.: Manuel de pechez. — Vita Amici et Amelii. —
Zuletzt (fol. 262) 52 Zeilen des altfrz. Tristangedichtes. Cat. vol. IV (1861), 380—383.
Cambridge, Pembroke College 258, fol. 136—137. Perg. XIV. Jhdt. (Cpm). Fragment von 2 Blättern. Anfang: forinsecus sanguine (u. T. S. 3,21). — Bricht ab mit: quod adhuc potest erpectauit (u. T. S. 22,11). Sammelhs, aus sieben Teilen bestehend und 20 Stücke (unser Fragment als letztes) bietend.
M. Rh. James, A descriptive catalogue of the Mss. in the Library of Peinbroke College, Cam- bridge (1905), 236.
Cambridge, Peterhouse College 252, fol. 1—13. Perg. XII. Jhdt. (Cpt.). Incıpiunt prouerbia petri de clericali disciplina. Dixit petrus alfunsus. — Kein Explicit. Es ist dies der 2. Teil der Sammelhs. M. Rh. James, A descriptive catalogue of the Mss. in the Library of Peterhouse (1899), 311.
Cambridge, Trinity College 912, fol. 373—384. Perg. XII. Jhdt. (Ctr). Incipiunt prouerbia magistri petri aldefunsı. Dixit petrus aldefunsus. — Schluss: memorie longum est reducere (u. T. S. 45,8). Kein Explicit. Es schliesst sich sofort die Machariuslegende an. Unser Text bildet hier das vorletzte Stück im 7. Teile dieser Sammelhs.
M. Rh. James, The Western Mss. in the Library of Trinity Colloge, Cambridge, vol. II (1901), 326. !
Cheltenham, Sir Thomas Phillips Library (früher Middlehill) 2151, fol. 108‚—124’. Perg. XIV. Jhät. (Ch). | Incipit liber petri alfonsi. — Explicit clericalis doctrina petri anulsı. Diese Hs ist jüngst in den Besitz des Brit. Museums als Addit. 37 670 übergegangen. Sonstiger Inhalt: Dictionarius Pauperum. — S. Martini Dumiensis episcopi
Formula honestae vitae. — Liber exemplorum secundum ordinem alphabeti. Hacnel, Catalogi librorum mss. Lips. 1830, 878. Ward Catalogue of Romances III (1910), 422.
* Cambridge, Jesus College 44 soll auf fol. 6—8 laut Inhaltsangabe vorn Dicta philosophorum (per
Petrum Alfunsum) enthalten. Dem ist aber nicht so trotz der Angaben der mittelalterl. Kataloge des XI. Ihdts. (Parabolae Petri Amphulsi) und von 1391 (Dieta quaedam Petri Alfonsi). Über die Hs vgl. M. Rh. James, A descr. cat. of the Mss. in the Library of Jesus College, Cambridge (1895), 67.
Tom. XXXVIH.
97.
9.
N:o 4.
XII
London, Brit. Mus. Royal 10 B’XII, fol. 8—19v. Perg. XIV. Jhät. (L}). Petrus Adelfonsus. Incipit prologus in libro petri Amphuli. Dixit
Petrus adelfonsus etc. — Schliesst bereits mit: quoniam wite terminus est incertus (u. T. S. 41,13).
Enthält: Liber s. Edmundi regis.. — Dicta s. Bernardi et diversorum doctorum. — Legenda aurea (unvollständig).
Ward, Cat. of Romances II (1893), 235.
London, Brit. Mus. Addit. 24 641, fol. 211/—226v. Perg. XIV. Jhdt. (L?). Balaam qui lingua arabica uocatur licania. — Schluss hat angefügten Spruch am Grabe Alexanders (u. T. S. 45,6): /leri habundabat delicüs - hodie non habet quid comedat. Nr. 1—18 dieser Sammelhs sind theologische und andere Traktate. Als Nr. 19 stehen kurze moralische Erzählungen, elf an der Zahl, und dahinter die Auszüge aus der DC. Ward, Cat. of Romances II (1893) 243.
London, Brit. Mus. Harley 463, fol. 16’—20v. Perg. XV. Jhdt. (H'). Grosse Sammlung von allerlei Auszügen verschiedenen Charakters, zusam- men 215 Nummern. (Legenden, Marienmirakel, Aesopus etc.). Die DU steuert
nur mit zwei Geschichten bei. Cat. of the Harleian Mss. I (1808), 321.
London, Brit. Mus. Harley 2851, fol. 134’”—186. Perg. XIV. Jhdt. (H?). Sammlung von Legenden und Exempla, zusammen 35 Stücke, darunter Salomon et Marcolfus metrice. Die hier der DC entnommenen neun Geschich- ten sind ganz willkürlich geordnet. Ward, Cat. of Romances II, 401. Catal. of the Harleian Mss. II, 715.
London, Brit. Mus. Harley 3938, fol. 80—107v. Papier. XVI. Ihdt. (HP). Ohne Titel. Dixit Petrus Alfusus etc. — Qui scripsit scrıbat, semper cum domino viuat. Explicit. Deo gratias. Es folgen die Verse: Optat condigna premia quisque labor. Post estyvos plus ledıt yems, post gaudıa luctus. Unde nihil melius quam nil habuisse secundum. Munera crede michi capıunt hominesque deosque. ' Placatur donıs Jupiter ıpse datıs. Disce meo exemplo formosis posse carere. - Est virtus placidis abstinwsse donis. Die Hs enthält zunächst Burlaei de vita et moribus philosophorum, zuletzt
Sammlung von Fabeln (Odons de Ciringtonia) und Erzählungen. Catal. of the Harleian Mss. II, 97. Ward, Cat. of Romances, II, 245,
XIV
60. Oxford, Bodl. codex Digby 3, fol. 60—90. Perg. XII. Jhdt. (D). Incipit liber petri alfunni. de prouerbüs. Dixit petrus alfunnus etc. — Bricht ab mit: quod me precedat ın alio (u. T. S. 45,27). Enthält sonst ein Breviarium Anglicanum. Catal. codd. mss. bibl. Boll. pars IX, codd. Dirbeiani, p. 3 (Oxonil 1883).
6l. Oxford, Corpus Christi College 86, fol. 93—113. Perg. Anf. XIV. Jhdt. (Corp). Incipit liber magistri petri anfulsi de clericali dıscıplına. Dixit petrus
anfulsus etc. — E.rplicit liber magistri petri anfulsı de clericali disciplina.
Die schöne Hs weist 19 wichtige Stücke auf, u. a. Alexanders Brief»
wechsel mit dem Brahmanenkönige Dindymus, seinen Brief an Aristoteles über
die Wunder Indiens, den Traktat über die mirabilia Angliae und mirabilia
mundi, zum Schluss einen Aesopus.
Diese Hs ist von uns der Ausgabe zu Grunde gelegt. Coxe, Cat. codd. qui in collegiis aulisque Oxon. adservantur lI (Oxonii 1852).
62. Oxford, New College 145, fol. 51—53’. Perg. XIVXIH. Jhdt. (On).
Unvollständiger Text, in der Mitte En Lücke, was der Catalog Coxe’s I, 14 nicht ahnen lässt.
Dicit Petrus alfunsus etc. -—- Ohne Schlusswort und alinea: Nemo est insanabilior eo qui sıibi sanus esse uidetur. Facılius est a peccato abstinere quam perpetratum digne deflere.
23 Stücke einer Sammelhs.
Schweden.
63. Uppsala, Univ. Bibl. © 390, fol. 33—60V. Babe: Anf. XV. Jhdts. (U).
Incıpit proloyus ın lıbrum mayıstri petri alphonsi. Dixit petrus udel- phusus etc. — Explicit lıber magistri petri alfonst.
Zahlreiche Rubriken bei den einzelnen Abschriften, ausserdem am Schluss ein Register: Incipit tabula super eodem. Die 59 Überschriften haben hier fast denselben Wortlaut.
Sonstiger Inhalt: Liber de memoria Creatoris magistri Richardi de s. Vietore. — Grosse Predigtsammlung mit reichhaltigem Index.
Tom. XXAXVLI.
XV
ll. Das Verhältnis der Handschriften zum Original und zu einander.
Keine der Handschriften gibt das Original in glatter Form wieder, auch die ältesten, obgleich in demselben Jahrhundert entstanden, in dem das Werk zusammen- - gestellt wurde, sind nicht immer die besten. Bei einem Texte, der so oft abgeschrieben wurde, ist es ganz natürlich, dass sich Veränderungen im Wortlaute einstellten, besonders da die Schreiber wohl vor allem bestrebt waren, den: Gang der Handlung oder den Sinn der Sprüche beizubehalten und sich weniger um das genaue Beobachten der Form küm- merten. Dies zeigt sich vornehmlich an einer Anzahl von Redaktionen, die mit dem Wortlaut der ursprünglichen Fassung sehr frei schalten, wobei sie jedoch die Hauptzüge der Erzählung vollständig getreu bewahren. Jedenfalls liegen hier die Verhältnisse nicht so, dass die Filiation der Hss durchsichtig wäre oder gar das Vordringen bis hart an den Archetypus gestattete.. Andererseits muss die Abhängigkeit von der mehr oder we- niger umgestalteten Vorlage schon gröberer Art sein als sie sich bei unserem Texte zeigt, um sichere Kriterien für die Klassifizierung bestimmt abgegrenzter Handschriftengruppen alzugeben. Das einzige, was man hier konstatieren kann, ist, dass sich früh — schon im XII. Jhdt. — neben der ursprünglichen Rezension eine minderwertige herausgebildet hat. Deren vornehmstes Kennzeichen ist die Flüchtigkeit, die sich in Auslassungen und im gedankenlosen Weitergeben einmal eingeschlichener Fehler verrät. Die einzigen gros- sen Gruppen, die wir so in unserem handschriftlichen Material unterscheiden können, gehen auf diesen Tatbestand zurück. Eine solche Scheidung bei allen uns zugänglichen Hss durchzuführen, hiesse indessen der Theorie allzu viel Rechnung tragen. Aus na- türlichen Gründen ist ein anderes, mehr praktisches Prinzip vorzuziehen. Nur bei den vollständigen Hss nehmen wir eine bestimmte Teilung nach der Beschaffenheit des Tex- tes vor; die zweite grosse Gruppe, die unvollständigen Hss, bei denen sich die Zugehö- rigkeit zu dieser oder jener Rezension nicht immer bestimmen lässt, wird dann je nach der Art der Unvollständigkeit in verschiedene Unterabteilungen zerfallen, wobei soweit wie möglich die Beschaffenheit des Textes angedeutet werden wird. Zur ersten grossen Abteilung gehören auch einige Fragmente, von denen man behaupten kann, dass sie al- lem Anschein nach wenigstens vollständig gewesen sind oder es haben sein wollen. Dem- nach erhalten wir folgende Einteilung:
A. Vollständige Handschriften (oder die es gewesen sind) mit Prolog und
allen Geschichten und Sentenzen. a. Ältere Textrezension. b. Jüngere Textrezension.
XVI
B. Unvollständige Handschriften: der Prolog fehlt; Beginn mit 2,18 Enoch. a. Bestand von Geschichten und Sentenzen unverkürzt. b. Lauter Sammlungen von Geschichten. c. Lauter Sentenzen.
A. Die vollständigen Handschriften. a. Ältere Textrezension.
Zu dieser Gruppe gehören folgende Handschriften: A Be' Bg' Bg’ Bo Br' Bx' Bx’ C' C? Ch Corp Cpm Cpt CtrDE' H’IKIKrL'M' Mg Ms On P? P’P?° P?PoitRTUVW". Davon sind fragmentarisch erhalten: Be' CpmE' On.
Innerhalb dieser Gruppe heben sich einige Hss hervor, die als gemeinsames Merk- mal eine gute Lesart bieten.
1. Hinter den Worten: quae super nobiles veniunt (u. T. 10,») kürzen die mei- sten Schreiber und bieten gleich: inquit: Dic illis etc. Den vollständigen Wortlaut: versus fecit istos sub persona nobilium: Die, inquit, ıllis etc. haben nur folgende Hss: Br! ChIKrM!MgMsTUW! (er findet sich auch in den unvollständigen Hss Br?E?).
2. Im Ex. XIV. (u. T. 19,14) steht: Quae domum rediens hostium clausum inve- nit; unde animo multum condoluit et tamen hostium pulsavit. So die guten Hss: Bg? Bo Br! Bx' Bx?ChCtrH’KrL!M!Mg Ms TUVW'! (dazu die unvoll- ständigen Br? und BE). Was zwischen den beiden hostium steht, ist in den anderen infolge des Augensprunges ausgefallen.
3. Im Ex. XXIlI wird bei den Schlussworten des Vogels die zweite Sentenz nicht ausgelassen, sondern wir lesen (u. T. 31,18): Et nonne dixi tibi: Quod tuum est, semper habebis® Et quomodo potes lapidem habere de me volante® — Die hierher gehörenden Hss sind: Bo Bx!ChCtr H’KIKrL!M!Mg Ms TU W"! (auch Barc). Die übrigen haben nicht diese Sentenz.
4. U. T. 38,1 bietet die Worte: Quid rides® Puer ohne den Augensprung. Er- halten in: Bo Br! Bx! CtrL'M!ıMsTUW!:.
5. Einzelne Lesarten:
31,1 pomario (sonst pomerio) PoitV (auch Barc).
39,8 et cecidit frabs super caput eius H?KIP®V (ferner EP?) cf. varia lectio. 43,20 mango (sonst zu magno missdeutet) Bo Ch Corp CtrV.
44,2 avaras (sonst amaras) manus Be! Bx! Ctr H’KIM! PS T (dazu Barc Lz M? P°).
Das Zusammengelhen zweier oder mehrerer Hss lässt sich nur in vereinzelten Fäl- len beobachten. Dabei sind Lücken weniger augenfällig als Zusätze, eigentümliche Les- arten und besonders Fehler. Dies gilt für folgende Hss:
1. Br!+Kr: 2,5 Aeger vero aspectabat atque ait — 5,20 ego enim virum inter- feci — 7,s Similem sibi similem attrahere — 8,3 indiget vir unus alio — 11,5; ratione relaxari debet iudicium — 12,2 calefecit et curavit —- 13,2 ubi
Tom. XXXVII.
xViI
viri peccatores convenerant — 26,2 Accipe virginem in uxorem — 27,12 quia rusticum huiuscemodi facetia privatum esse putabant — 33,23 et ad domum quod acceperam deferebam — 35,1 sit reprehensibile — 37,« sine fortuitu — 37,23 lapsos artus — 39,13 quod protinus dulce sit — 40, Severum stantem saeculum decorat — 42,1« qui livore maculatus — 43,5 segreget a corpore et ab opere.
2. H®-+Kl in der zweiten Texthälfte: 31,2. Zusatz: multi comestibiles, sed non onınes boni saporis — 32,18 ego interim ducam te ubi casei magni illi pa- rantur — 33,7 stulte credidit — 33,12 quomodo tam magno latrocinio potuisti acquirere censum Sine clamore vel calumpnia. At ipse ait — 37,7 quomodo ubique comedere debet homo — 38,1 si vero inimicus, flebit — 38,6 Senex: Vis me recordari verborum — 40,23 quid de se diceret. Philosophus sieut
. prius — 42,8 coeperunt multi egere — 44,23 .oportet in unum.
3. Bg!-+Kl: 19,16 Ipsa vero ut facinus coopertum scivit pro culpa veniam pe- tens neque amplius — 19,18 priusyquam actus suos parentibus suis ostende- ret — 19,20 rationem reddere cogeretur — 20,ı quod mulier ceciderit — Mulier autem abscondita etc. (cf. var. 1.) — 20,8 cf. v. l. — 46,3 ad percipiendam gloriam contractus.
4. M! + W!: 2,1 cui superanti amen — 3,5 ne huic subditi — 5,25 Ne ergo du- rius post me iudicet — 5,ı pro peccato quod commisi penam sustinebo — 6,3 aequaliter impartiar tibi (dann Lücke) sicque repatriavit — 7,» Dissimile sibi attrahere — 8, 2!/,, Lücke — 46,» annuente domino.
Wie wenig erfolgreich aber solche Zusammenstellungen bleiben, beweist der Um- stand, dass Hss unserer Gruppe selbst für längere Partien sich in auffälligen Lesungen mit Hss der nächsten unvollständigen Klasse mischen können:
Br +Kr+E’+H?: 11,s cf. v.l.
Bg' +E?+KI-+ Mg: 24, und 2426 cf. v. |.
KI+E?’: 27,5 qui condixerant ut essent socii victus — 29, 2%/, cf. v. |.
Ki+ P?: 4,12 per internuntios proprios sibi necessaria mittebant — 27, 12/4
cf. v. 1. — 27,18. 20.26 cf. v. 1. — 28,22 libenter comederunt — 31,s interfecta ad comedendum eris.
Ki+ E?+H?+ Pr. 33,20 die eigenartige Fassung des Zauberspruchs cf. v. |. — 39, bemerkenswert das richtige trabs.
Ba
a
Zur Charakterisierung der einzelnen Hss dieser Gruppe bietet unser Varianten- apparat die nötigeren Handhaben. Es wäre eine müssige Arbeit, in das Detail sinn- loser Verschreibungen, willkürlicher Ausgestaltungen und nachlässiger Auslassungen von Textstellen hier einzugehen, obgleich uns lange Listen solcher Züge zur Verfügung ste- hen. Wir begnügen uns mit einigen allgemeinen Bemerkungen, die gelegentlich unsere v. ]. erweitern mögen, und gehen nur auf jene Hss näher ein, deren Behandlung da- selbst sich aus verschiedenen Gründen nicht empfahl oder deren Vorhandensein (z. B. Bonn) uns erst während des langwierigen Druckes bekannt. wurde.
1. A zeigt einen nachlässigen Schreiber, der sich vor Kürzungen nicht scheut; so fehlt 4,ıs sicut ımos est amicorum, ferner alles 6,22 bis 8,25 proderit. Bal- (ae wird als Personenname aufgefasst: 5,5 quod ivit ad Baldac amicum suum; desgleichen findet sich die Forın Nedius dekliniert für Nedui.
N:o 4. " 3
XV
Das Fragment Be! bedeutet keinen grossen Verlust. Die uns erhaltenen Verse sind vielfach entstellt. Vgl. ferner die Lesarten: 41,20 pontus — 44,12 tu- mante. ;
Bg! verrät einen flüchtigen Schreiber, der sich 20,0 (nam iste etc.) bis 20,12 schenkt und aus solutionem 8,ıs ein Salomonem macht. Bg? weist eine grosse Lücke 8, bis 12,27 auf.
Bo gehört trotz mancher Nachlässigkeiten des Schreibers zu den besten Hss dieser Klasse. Auch ist der Wortlaut nicht immer lückenlos, trotz der aus- zeichnenden Stellen 19,15. 31,ıs. 34,» (sed non dimisit benefactum creatoris ad creaturam transferre), 38,1. Beachte 43,20 mango, jedoch 44,2 varias ma- nus. Kürzungen 'sieht man 2, *, partim ex proverbiis philosophorum et ver- sibus partim ex volucrum similitudinibus; 10, %/,, Sed versificator versus Jixit de adversitatibus qu.x conveniunt super nobiles. 'Nobiles namque an- nichilantur, ut vides quod mare. — Augensprünge beobachtet man bei 3, 1%/,, gallus, bei 8,# indigueris und 22, 15/,s ingenio. — Verstellt ist 2,1 (hinter 2,15: Deus ergo michi sit auxilium cuius firma spe credulitatis meae inni- tor. Amen. — Gelegentliche Zusätze: hinter 7,34 sapientia. Sed ex hiis in- feliciores sunt quibus negatur sapientia — 17,2 Magister: Faciam, inquit, tali conditione ut finita narratione de talibus ulterius non moneas me. Dixit discipulus: Eya, care magister, die die — 31,20 exigente natura (=!) devo- lavit — 31,26 Discipulus: Dice oro, pater — 43,1» Discipulus: Die, magister, oro — 46,10 hinter Christo, qui fuit et qui est et sit nostra redemptio. — Auffällige Fehler: 2,1 quasi procurando — 7,16 catervam adire — 8,ı me illo ingredi cuius donum — 15,28 descenderent — 22,18 cum clericis lacte phisico elucatis — 31,s insipida — 33,2ı cor addens (statt corradens) — 34,10 regi vel creatori — 40,5 Et peroptantem se transglutit et vorat — 43,1 et maio- ris spatium bonitatis in se radicavit futurum. — Andrerseits stösst man auf viele eigentümliche Lesarten: Stets die Namensformen Nedim und Ma- mundus, ferner 20,22 und später Mecha, 38,2e Visperla, zu Anfang Adel- phonsus. Beachte ferner: 2,2« clerieis suis — 19,12 succinete consurgens — 23,19 Auxilium miserorum atque egentium — 25,ı pauperis divitisque ven- tilaretur ad hostium pallatii regis ministris etc. — 26,ı Vadas magnas vias quamvis — 27,s ut aliquid census relinguas posteris — 29,3 percutere ter- ram ut sonarent — 29,13 utique (statt utrumgqe) — 31,7 magnum commodum — 31,s Quale commodum — 32,5 pactum (=C!) — 33,15 clamabat et inqui- rebat, donec ipse ait: latro fui — 39,s et cecidit ignis (= Ctr W?) super ca- put eius — 43,1s in ymum carceris puteum — 44,10 haec mea verba bibe — 44,11 avarae — 44,13 im Grabgedicht lautet der Vers: Atque meis fa- mulis, deliciis et diviciis modo protinus orbis.
Br! hat meist trefflichen, daneben aber auch willkürlich umgestalteten Text. Augensprünge sind recht häufig: 3,1ıs benefactorum, 4, !8/,, infirmitatem, 9, 2®/28 facetos, 10, ®/, versificator, sodass die Verse fehlen, 20, 2%/g;, commisit, 28, 2%/,; adesset. Es fehlt die Sentenz 8, 1%/g,.
Bx! ist eine der besseren Hss, wie die vollständige Quellenangabe im Prolo- gus 2, beweist. Doch Lücken 8, ®/,. 10, %/ıs. 41.25 bis 43,5 sodass Ex. XXIX fehlt. Besondere Lesarten: 7,2» ordinator — 33,3 ascendens per fenestram.
Bx? zeigt 34,25 Philosophus für Plato und gebraucht «die Namensform Necdiu. Tom. XXXVIIl
N:04.
10.
11.
12.
13.
14.
XIX
Fehler in den Versen, wie 10,7 Vilificant gazae — 40, Se venustatem tan- dem saeculum decorat — 44,23 componat in unum.
C! hat die merkwürdige Angabe 1,ı dass Petrus Henriei primi regis Anglo- rum medicus war, was auf einer Verwechslung zu beruhen scheint. Der Schreiber liebt überhaupt die Zusätze: 30,« (cf. v. 1.), 31,20 (ef. v. 1.), 39,7 (cf. v. 1). Vgl. auch die hinter die Schlussformel eingeschobenen fremden Ge- schichten (s. Anhang II), die zugleich eine Verschiebung unserer DC-Stücke verschuldet haben; denn erst: dahinter stehen Ex. XX. XXIII. XXIV. Auf die Textworte 34,2 folgt eine Diogenesanekdote: Diogenes cum amici sui ab eo nisi sepeliri vellet requirerent: Proicite me, inquit inhumatum. In- quiunt: Volucribus et feris? Minime, inquid, sed baculum prope me ponite! Quid, inquiunt, poteris cum illo? Non enim senties. Quid igitur laniatus ferarum poterit nil sentienti?
Auch für die Sprüche treten Umstellungen hervor: 8,5 ist vertauscht mit 8,%/,-(ehenso in C?Ch) — 34,?/, ist hinter 31,2« gestellt.
C? gehört eng zu C!. Der Schreiber liebt beständige Zusätze erklärender Art, setzt Substantiva für Pronomina ein, gebraucht synonyme Ausdrücke, fügt reichlich Partikeln hinzu und Zurückverweisungen wie praefatus, praedic- tus etc.
Ch ist von einem liederlichen Schreiber, der es sehr eilig hatte, angefertigt; am Rande wird vieles nachgeholt, teils Wörter teils längere Sätze. Seine Vorlage war aber nicht übel (vgl. oben S. XVI). Viele Lücken sind nicht ausgefüllt worden: 7,21/g2. 8,5. 8,13/4. 18,'°/ıs. 20,18 (Bene) bis 20,20 (Audivi). 30,7/11. 30,18/ 17. 30,2%/gı. 30,2%/25. 32,12 (et meritis ... laborare). 34,%/ı5. 34,!%/gı (crudelis). 36,1%/,9. 3717/26. 89,14 (Sed ... arbitrio). 39,19/g4. 40,1/3. 40,8/,. 41,18. 41,25/33 (adire). 483,*/,. 43,17/. — Eine gewisse Ähnlichkeit mit C2 tritt in falschen Lesungen, namentlich an der Stelle 40,3 Proverbialiter dixit Socrates hervor.
Corp konnte unserer Ausgabe zu Grunde gelegt werden, denn der Text ist. sorgfältig und im allgemeinen lückenlos. Das Wort 43,20 mango, eine crux - der ‘Schreiber, wird durch die Fassung manggo noch besonders kenntlich ge- macht. Ein Besserungsversuch- zeigt sich 10,12: quod fluvius in mare deve- hit stercora, oder 27,» capere consilium. ‘Dagegen ist 21,11 in angiportnm zu in angiporta verschrieben worden. Auffällig ist die Stelle 34,25: Plato retulit in libro de porphiriis.
Cpm lässt es bedauern, dass nur ein Fragment vorliegt, nämlich der Schluss von Ex. I; der Anfang von Ex. Il; Ex. XIV (bis retrusit 20,) und Ex. AV. Vielfach treten eigenartige Fassungen des Wortlauts hervor: 22, contra eum sic adulando perrexit (hier wie sonst finden sich Berührungen mit Be?) — 22,» et ferre festinabimus.
Cpt kann zu den besten Kopien gerechnet werden, wenngleich die oben (S. XVI) angegebenen Charakteristika nicht sämtlich vorhanden sind. Wie sonst auch hier fehlerhaftes 10,s altera nobilitate, ferner 11,ıs punit für perimit, 35,5 in tota terra nostra oder gar 40, Si venustantem statt Se venustatem, und 42,ıs lenitas vestrae mortalitatis.
Ctr wäre annehmbar ohne die starken Verstümmelungen der Sentenzen und Geschichten. Der Prolog schliesst bereits mit 1,» displiceat voluntati (da-
X
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
hinter sofort: 2,16 Enoch). Von den Exempla fehlen ganz XVII, XXI, XXVI], XXIX. Die Verba mortui 44,10 ff. sind abgekürzt. Schluss der Kopie mit. 45,». Weitere Lücken: 22/2. 6, is. 6, /g5. 7,5. 7, ja. 7,15 bis 8,4. 88/9. 814/20. 11,'6/21. 28,8 (et si unus ... ieinnabunt). 30,5/12. 34,3. 35,21 /29. 36,21/2s (effla- eito). 39,18 (Numqyuid.. . 89,23 confidere). 39,27 bis 40,5 (die schwierigen Stellen fallen aus). 41,1: alles bis 43,5. — Der Schneidergeselle heisst hier Edwi. Fehler wie 28,32 dolebit, 33,21 corrodens, 40,25 voluptas für voluntas. -
D zählt zu den ältesten Hss, ohne deswegen von den gewöhnlichen Fehlern und Missdeutungen frei zu sein: 6,25 deviabunt — 8,1 cuius donum — 11,5 Terminos ponere — 11,ıs ignis ignem non punit u. a.
E! hat nur den Anfang der DC erhalten. Der Text scheint nach diesen Resten leidlich zu sein, doch 5,7 intempestius — 5,ıs de morte — 6,9 ueyua lancea.
H>® ist unsere jüngste Hs, aber in vielfacher Hinsicht interessant. Manches hat der Schreiber von seiner guten Vorlage abgekürzt (die Erörterung über die 7. freie Kunst), anderes erweitert (Zauberspruch vgl. oben S. XVID. Er neigt zu Moralisationen: hinter den Spruch 8,ıs Ne glorieris in sapientibus ver- bis tuis kommt der Zusatz: sed tam de verbis tuis quam de factis da gloriam Deo; vgl. v. l. zu 9,2°/,. Zu den septem probitates 10,2°/,, fügt er virtutes hinzu: Sed virtutes contradicunt vitiis, ut puto sobrius, temperatus, mundus, pacificus, patiens, benivolens, diligens, fidelis, verax, studiosus, largus et bono- rum conversatione gaudens. Vgl. das Horazzitat 12,7 und unseren Anhang 11. — Lücken dagegen: 8,3/,. 20,, (nam iste cumulus . . . 20,12 supplicium). 30,1"/an 34,°/15. 34,1%/95 ( ... tenere). 39,2« (et renuntia ... 40,7 videtur). 41,12/2,. Es fehlt Ex. XXNIV (45,%/25). 45,28». — Eigenartig ist besonders 21,» lapides le- vando; erwähnt seien ferner: 3,1 tres amicos — 15,7 linteamina quae feci- mus — 17,7 cf. v. Il. (Tod des Liebeskranken!) — 19,1%/,, cf. v. l. (der Schlaftrunk wird ausgespieen!) — 32,11 cf. v. 1.
I ist wertvoll für den kritischen Text, aber nicht frei von Willkür, z. B. 18,5 cf. v. 1. — 20,» omnino et actu et sacramento — 25,26 finge te longius ire — 39,8 et cecidit super caput eius magnum lignum.
Kl zeigt 43,1 richtiges specimen, aber 14,22 liest man curem für carmine, dann Nedius als deklinierten Namen. Bezüglich der Zusätze vgl. 31,.« und 44,2 (v.l.). Auslassungen sind nicht selten: 7,25 bis 8,4. 8,27/g9. 10,%/15. 15,'%/14. 16,29 /ax (... conabor). 20,» (nam iste ... 20,12 supplicium). 33,3/,. Augensprung bei pons 41,1%/g0.
Kr schliesst sich eng an Br! an, hat aber dessen mannigfache Lücken nicht mitgemacht, eher die zahlreichen Augensprünge. Die schön geschriebene Hs hat unserer Ausgabe die durch Initialien deutlichen Absätze geliefert. Alle Sprüche sind dort Jurch die Einleitungen (wie Alius oder Arabs) streng von einander gesondert, während sonst beständige Vermengungen zu beobach- ten sind.
L! ist durch viele Schreibfehler verunstaltet: 1,ıs praefinita — 3,20 frustra- tum — 10,18 ars metrica für arismetica — 11,22 evaseris et aliud non facias. Wegen 12,14 portarium ist die Kopie einer eigenen Gruppe zuzuweisen. Der Name Marricianus kommt sonst auch vor (Bx! M!U).
Tom. XXXVIIL
N:o 4.
26.
27.
28,
29.
AXI
M! gehört zu den besseren Abschriften: 29,22 vescentibus, auch vollständige Quellenangabe im Prologe 2,.. Doch beachte 23,30 quod suorum recordareu- tur placitorum et ius facerent — 34,19 vitam statt reenum — 39 ch. v. |. — 89,16 ef. v. 1. — 39,15 Fili, sonfortare si tibi contingat aliquid adversi — 42,22 si pauca licet dicere.
Mg bringt oft eigenmächtige Änderungen: 4,» wird das Verhältnis umgekehrt: Non audivi quidem, sed vidi. Beachte ferner 2,17 lucrum bonum sine labore — 8,15 quot Hbi viros adquisieris amicos — 8,17 (wie Bg! Br?) Salomonem für solutionem — 10,8 domum premit altaın nobilitatem et genus et formam — 11,25 ruina cadit.
Ms hat eine vom Schreiber nachlässig wiedergegebene gute Vorlage gehabt: Augensprünge sind häufig, desgleichen Lücken: 7,13. 29,30 bis 30,6. 30,8/,1. 30,15/,9- 34,%/,. Im Ex. XXVII steht der Name Marmundus. Merkwürdig ist der erweiternde Zusatz 45,22 (cf v. 1.), entlehnt aus Vulgata Is. 40,e.
On ist nur lückenhaft überliefert: Es fehlt Ex. I, es schliesst sich Ex. V an, dann sogleich der Wortlaut von Ex. XXXIV.
P? zeigt arge Kürzungen, namentlich gegen Schluss hin, wo die Geschichten nur noch summarisch mit der Bemerkung: circa idem angedeutet werden.
‚ Auch sonst werden die Verbindungen zwischen den Exempla beschnitten
und selbst unentbehrliche Wörter und Wortverbindungen einfach ausgelassen. Für die Textkritik bietet diese Hs geringe Ausbeute. So stehen statt 14,5/, nur die ‚Worte: ne mea carmina male interpretentur — 21,°/, vetulae obviam venit. Quae videns eum flentem — 23,25 bis Schluss dieser Geschichte: Dei auxilio auxiliabor tibi. Mane autem philosophus venit cum puero ad placitum. Justitia vero rogavit ut causam utriusque discerneret philosophus. Ad haec philosophus: Praecipite ergo, o nobiles huius iustitiae, oleum clarum de quinque tonellis plenis mensurari . ... Iudices vero hoc audientes firmaverunt iudicium. Von Ex. XX an ist alles in Zitatenform stiefmütter- lich behandelt (eine Ausnahme bildet XXVIl), bis der hastige Schreiber vor
der Zeit mit 43,23 schliesst. — Eigentümliches Deus vor fecit 10,11 wie in C2; sonstige Sonderheiten: 17,e Hic abiit et haec remansit. Accidit quod — 18,10 sic anus dicetis paruitt — 24,22 reddat et centum talenta inde sibi
retineat — 25,5 Philosophus autem audiens pauperem ad se vocavit et ait: Die mihi si habes talenta cum duobus serpentibus. Pauper: Deus scit — 36,30 ne propter eum repetat — 37,ı non multum ab eo extorquebit — 41,ı» super eum statt transi — 41,2 est et domus tenebrarum — Dazu treten viele Schreibfehler, wie 27,20 fodientibus für findentibus.
P: hat keinen hervorragenden Text, wie ällein die Stelle 11, beweist: melius est dicere nunquam sic verecundiam cave. -Viele Lücken erklären sich aus der bereits mangelhaften Vorlage, wohl auch Schreibfehler wie 11,:s punit, 44,17 corrodit, 44,20 relictus humo. Beachte 4,ıs omnes mulierum cantus quas habebat.
P5 kann wohl als die trefflichste der Pariser Hss bezeichnet werden. Eigen- artige Lesungen bieten sich 18,22 quod construeret altis parietibus lapidibus turrem — 26,27 Annon magis tardati estis? Grosse Auslassung hingegen 41,14 (Melius) bis 41,2» (obitum patris); dazu tritt Augensprung bei Heri in den Alexandersprüchen. i
. XXI
s0.
3.
32.
34.
"88.
36.
P® ist wenig zuverlässig, vgl. 13,2ı quod homines dicunt vocem bubonis annuntiant. Cui ego. — Nedius als deklinierte Namensform — 832,28 tacito (statt tacto) ore — 44,28 quod sepultura et imperio omnibus ad terram posito. Aber trabes hat sich 39,s erhalten.
Poit stellt eine im allgemeinen wenig sorgfältige und auch nicht lückenlose Kopie dar. Orthographisches: longua, interrogua, assendebam, insisor, pro- ficissens etc. Lücken: 29,1 (tu ... providebo), 30,8. 30,18/g;. 34,3 grosse Auslassung bis 41,28 (.... adire). 43,17 bis: 44,25. 45,7/,. 45,21 (modo sunt finiti . . . 45,22 redit).
R ist eine ziemlich unbedeutende Abschrift: 3,1 ulterior — 3,20 frustratum — 81 cuius bonum — 22,17 in cordis famulo — 28,32 dolebit. Orthogra- phisches: angnito, instingnante:
T gehört entschieden zu den besten Vertretern unserer Klasse, da die obener- wähnten guten Lesarten sich sämtlich hier erhalten haben. Dazu kommen 33,11 rescias — 41, quo — 43,1 specimen. Imınerhin auch Lücken: 10,10 (Dice... 10,11 tantum) 30,17 39,5/, (Dominus .. . mortua est).
U ist eine bis auf 10,» und 19,14 vollständige und vorzügliche Kopie. Beachte 44,ı mortis virus. Für das auch diesem Schreiber dunkle Wort 43,20 mango ist carnifex von ihm eingesetzt worden.
V ist R ziemlich ähnlich, zeichnet sich aber sicher durch bessere Lesarten aus (31,1 pomario -— 39,» trabes — 43,20 mango). Eigenartiges: 4,ıs ut mos erat antiquorum — 30,12 semper mala fame tabescet — 34,25 Plato in libro de proverbiis — 837,21 coram suo tabernaculo staret.
W! ist wegen der zahlreichen Abänderungen und selbständigen Zusätze für die Herstellung des kritischen Textes nur in geringerem Masse zu ver- werten. Dazu kommen manche Lücken. Vgl. auch Lesarten wie: 7,s Dissi- mile sibi attrahere adamantis est — 9, magnum facis.
b. Jüngere Textrezension.
Zu dieser Gruppe gehören folgende 12 Handschriften: BarcB'E’@’GrLzM’
M? p' pP! p® W:.
Davon sind fragmentarisch erhalten: B' G°.
Folgende Merkmale sind charakteristisch und heben sich von der älteren Gruppe ab, ohne aber in allen eben angeführten Hss sämtlich vertreten zu sein.
L) &,
Zusätze an drei Stellen: 8,» hinter necessarium: Maledicam linguam indietum
emendat silentium. — 15,11 compositum et contextum est — 45,3 ducitur et datur sepulturae.
f. Auslassungen: 2, quasi provehendo paucis et — 3,20 probare — 6,11 talis —
7,15/,& — 8,16 Haec. .. . 8,17 prudentiae — 8,19/,, — 8,27/gg — 11,9 — 11,18 Die... 11,» quia — 11,5 ruina, ebenso 12,» — 12,2» ultro — 14,ı ad nostram ... . promereberis. Et ob hoc — 15,3 procum — 16,1s in negotia- tionem — 16,20 quae... .. tandem — 17,1 tu vero ... subducere — 17,s Hic
. abiit — 19,4 Mulier .. . succensa — 19,35 et absque mora — 22Jıs et artificiali ... 22,16 ingenio — 24,5ı clamando — 25,s pauperem „.. 25,7 non
Tom. XXXVII.
N:o 4.
XXI
habueris — 25,10 et credibilis ..... testimonium — 26,7 consilium — 28,17 Pro
tempore — 29, (..... providebo) — 29,7 et ipse vapulando — 29,10 et ver- beravi — 30,17 — 831,4 retenta — 32,4 tamen — 33,34,—34, 14/5 — 34, /ga (... tenere) — 35,1 et non de diversa — 35,ıs pertinaci animo — 35,35
domum ... 85,26 ordinaret — 35,27 rumore — 36,31 et videat .. .. diligat — 37,2« Cum autem ad Loth venissent... . 37,26 annuerunt — 38, Quanto minus possum .. . 38,5 Maimnndus — 39,18 — 40,22 turpia... verane — 41,17 Alius: Saeculum est quasi transitus — 41,1» — 45,26/,; — 46, in Ecclesiaste .. . 46,5 homo.
y. Abweichende Lesarten (cf. v. 1.): 1,17. 2,15. 4,23. 7,5. 7,22. 9,1. 10,s. 11,12. 13,30.
14,13. 14,25. 14,27. 15,17. 16, 17,12. 18,0. 18,10. 23,20. 24,18. 24,51. 25,1. 26,12 (media nocte). 26,18. 26,28. 29,16. 31.3. 31.8. 31,11. 32.5. 32.28. 35.5. 36,14. 36,21. 36,31. 37,24. 38,15. 38,10. 39,2« (horam). 40,7. 41,2. 41.5. 41,16. 43,22/25. 44,4. 44,10. 44,20. 45,7. 45,22. |
6. Auffällige Fehler: 19,10. 20,6. 20,11. 21,18. 25,2. 26,22 (per amnem). 41,5. 41,12.
41,20 (fons für pons).
Die einzelnen Hss dieser Gruppe geben zu folgenden Bemerkungen Anlass:
1 (37).
Barc, unsere einzige Hs aus dem Heimatlande des Petrus, sehr sorgfältig ausgeführt, zeigt den Übergang von der besseren zur schlechteren Gruppe. Denn der erste Teil richtet sich völlig nach der vollständigen Klasse, vgl. besonders die wichtigen Stellen 2,. 10. Der Hauptsache nach aber sind die Kürzungen und auffälligen Merkmale der zweiten Rezension so stark vertreten, dass die Einordnung dieser Mischhs an dieser Stelle als gerecht- fertigt erscheinen muss. Ein besonderes Interesse verdient der Wortlaut des Zauberspruchs 33,20: saulem - lestro und 33,22: eodem carmine septies dicto, id est saulem - lestro. Auffällig sind ferner die 4 Definitionen 30,1 cf. v. l., statt der sonstigen drei (doch vgl. auch C!). Nirgends findet sich fol- gender Zusatz hinter 10,15 (= Vulgata Prov. 1,s>—s): Audiens sapiens sapientior erit: et intelligens gubernacula possidebit.e. Amen. Adverte (Vulg.: Animadvertet) parabolam et interpretationem, verba sapientum et aenigmata eorum. Timor domini principium sapientiae. Sapientiam atque doctrinam stulti despieiunt. Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae, ut addatur gratia capiti tuo et torques collo tuo. Fili mi, si te ablactaverint (Vylg.: lactaverint) peccatores, ne adquiescas eis. — Vgl. 27,12 hinter comederet: Qui non, minime. Willkürlich ist der Schluss von Ex. XVII; hinter 25,3ı pauperi liest man: Sed nescio utrum rex reddidit an non diviti censum. Sed scio quod pauperi dedit -cc-talenta, et ita philosophus etc. — Auslassungen: 3,15 dum vixi — 11,22/3; — 12,21 Noluit... est — 13,15 (quia ... 13,18 perducitur) — 16,2 sed... audaciam — 88,2e der Name des Hünd-
“ chens fehlt — die schwierige Stelle 39,5/, (Pedissequa . . . mortua est) ist
ganz übersprungen. — Schreibfehler sind nicht selten, namentlich 7,s Simile sathane (!) simile adamantis est — 26,3 melius (statt vilius) — 34,s firma- tum (statt fermentatum). — Eigentümliche Lesarten: 26,28 per pontem per- geretis, nequaquam dampnum fleretis — 36,» me largiri cum habundantia
XIV
2 (38).
53 .(89). 4 (40).
5. (41).
5 (42).
7 (43).
8 (44).
stiatis — 37,2, Cum autem ad Loth venirent, transierunt, donec tertio eos invitavit — 43,22 duo denarios de unaquaque plus poscebat — 45,22 sicut folia quae ab arbore cadunt quo ulterius non redeunt.
B! gehört zwar mit zu den ältesten Hss, trotzdem ist ihr Wert als gering anzuschlagen. Doch hat sich 6,11 talis erhalten. Der Wortlaut des Textes ist arg verstümmelt. Grössere Lücke 13,12 bis 13,21, denn es wird fortgefahren: Dicunt homines vocem bubonis hominis mortem portendere. Dieit philosophus: In tribus delectatur homo — .13,%/,; (Ut.... ambo) —
Auf das Schlusswort 13,2» provide folgt sogleich Ex. XIV, das aber nur zur
Hälfte (bis 19,7 dum dormiret) mitgeteilt wird. Ein Zusatz findet sich (mit Br? M?) 6,10 cf. v. 1. Besonderheiten: 4,1s sicut mos est antiquorum — 5,18 de morte — 7,s jacentem. E? zeigt Durchkorrektur mit einer Hs der ersten Gruppe, wie manche gute Lesarten beweisen. G? folgt ziemlich getreu allen Eigentümlichkeiten dieser Klasse, jedoch mit Schreibfehlern. :Der Fehler 3,» lingua hebraica steht auch bei Br? P\. Gr zeigt die Schreibung Nedyu und die Verschreibung 38,25: Maymundus in- quit: Parva nostra pwella mortua est, natürlich dann 38,27 eam suffocavit. Ähnlich 41,12 Cum celeria sunt ista exilia, cur praeparamus tanta aedificare — 44.23 comportet id unum. Vgl. ferner 33,ı quia pro nihilo certum dimisit, lupus boves merito perdidit. Lz muss trotz des hohen Alters (XII. Jhdt) als eine schlechte Kopie be- zeichnet werden. Immerhin ist der Typus noch nicht, so sehr verderbt, wie die Lesart 44,2 avaras manus beweist. Es finden sich auch. Glossen, z. B. 17,» qua tantum ardebat vel amabat amari. Arge Fehler verunstal- ten bereits den Text: 28,10 pro discipulo suo ne diutius fustibus caedere- tur — 82,22 viderunt urnam pendentem —- 38,25 Canis nostrae puella mortuu est — 41,12 Cum celerrima sint ista exilia. Dazu kommen sämtliche charak- terische Fehler dieser Gruppe: 20,ı incestus — 2l,ıs seris — 26,22 per amnem — 41,20 fons — 45,7 de'-xx - philosophis. — Lesarten: 3,1 vilior — 12,23 se posse evadere — 27,13 ad huiusmodi fallaciam — 42,16 mansuetudi- nis — 42,22 tumultuositatem. — Lücken an folgenden Stellen: 2,2 quia et obliviosa est — 810 Fili ... gallus vigilantior . .. dormis — 3,15 Dic fill... amicos — Augensprünge bei 20,2°/,, commisit, 22,1°/,; philosophus, 26,17/,g per pontem, 29,23/,, ossium etc. Fernerhin Auslassungen: 3,25 In domum meam non introibis (dafür: patere solus factionem) — 6,5 eo tamen pacto . . .. patefacerent) dafür die Kürzung: His ita liberatis rei verita- tem regi exposuerunt) — 21,26 in aede tua. M? gefällt sich in Doppellesungen: 4,ıs infirmitatem vel passionem — 4,19 invenerunt vel cognoverunt. Die Überlieferung ist hier gleichfalls mangel- haft, denn es fehlt gleich im Prologus 2,» Vitandum ... 2311 Amen. An die Worte 13,8 Umdique vocatus scdit schliesst sich in grossem Sprunge unser Ex. XIV an. 0 . M? ist einer der genaucsten Vertreter dieser schlechten Gruppe, wofür selbst die Verschreibung 19,17 facturum zeugt. Andrerseits finden wir rich- tiges 25,2 ora (sonst aures). Ein grosser Sprung hat von 36,5 fuerint neces- saria largire auf fol. 166" unten zu 34,10 regi victori auf fol. 166Y statt- gefunden (Störung der Reihenfolge!)
Tom. XXXVII.
9 (45).
10 (46).
11 (47).
12 (48).
xxV
P! hat Korruptelen und Glossen (darunter das in der Ausgabe von Labou- derie, (u.T. 28,10) stehende proprium nomen zu Nediu). Salus liest man 33,20 statt saulem, ferner 12,2» sessio causa corruptionis — 13,10 ad palacium (für ad patibulum) — 17,7 consecutura vieinam — 21, illum magis prope vocavit (in angiportum war dem Schreiber unklar) — 26,22 amissi defluxerunt — 3l,s caro insipida — 32,1 dimiseris animo quieto — 40,7 non exploranda videtur — 44,1» umbra (statt orba) — 44,23 comportet ad ymum. — 46,10 hinzugefügtes et fililo. Beachte 4,ıs omnes cantatrices quas — 10,23 fustibus certare — 21,°/,. laudando Deum . . . Japides levabat — 22,11 quae adhuc portabantur — 34,5 Plato... in libro de philosophiis proverbiorum — 39,8 et cecidit teetum super caput eius. — Wie aber schon erhaltenes 11,25 ruina zeigt, auch die richtige Lesart 41,20 pons und das Lothexempel 37,24, muss dem Schreiber dieser Hs auch die gute alte Rezension vorgelegen haben. Der alte Bestand hat sich besonders in den unverkürzten Sentenzen erhalten. Demnach nimmt dieser Text eine Mittelstellung ein. Die Konta- mination beider Rezensionen ist so recht augenfällig 15,ıs: paratoque con- vivio introduxit amatum iuvenem (cf. var. ].). P* gibt nur die übliche Aufzählung der sieben freien Künste, ohne den Excurs über die siebente bei Petrus. Getreulich spiegelt sonst die Hs diese schlechte Klasse wieder, wozu noch andere Fehler, wie 30,12 meliorum fama, sich gesellen. Su P®. Man liest hier sogar 3,7 inmitteris — 5,s famelius — 11,ıs in prin- cipiis comitatu — 44,23 yd unum. Andrerseits ist man überrascht Richtiges vorzufinden, vor allem 40, Se venustantem und 44,2 avaras manus. Auf- fällig ist 27,13 ad huiusmodi supplicia. W? schenkt sich die Stelle mit pons 41,10/21, auch fehlt Ex. XXXI Rascher Sprung von 45,8 zu 46,1.
Dieser Text ist bemerkenswert durch seine freie Paraphrasierung der meisten der Geschichten. Beispiele dafür bietet unser Anhang I (Exempel
XI. XIV. XV. XVL). Kurz vor Schluss findet sich noch ein Excurs über
höfisches Eiessen (vgl. Anhang Il). Einige andere Beispiele dieser Vorliebe für Umschreibungen seitens des nicht ungewandten Schreibers seien hier mitgeteilt: 5,ı et in hac mea vita dependet — 5,ıs Multi ergo hunc videre concurrunt — 9,14 litteratum et carnali specie splendidum — 25,zı Inde rex diviti: Censum redde! Et dives pauperi -c-talenta dedit — 28,11 quoniam narratio talis forsan pluribus est profutura — 836,» aftluenter exhibere pro- cures — 3839,s quod temporalium amissio eius animum non turbavit —- 39,18 cum omnia mutabilitate rotentur — 39,25 quae convertuntur in bonum — 40,7 cum fragilis maneat, nemo cupere debet eam.
B. Die unvollständigen Handschriften.
a. Unverkürzter Bestand von Geschichten und Sentenzen.
Hierher gehören folgende Handschriften: Be? Br’.Br’L?, Davon ist Br” frag-
mentarisch. N:0 4.
XXVl
1 (49).
2 (50).
Be? ist eine vielfach interessante Hs, die uns den Namen Marmosetus als Dialogführer (statt Arabs oder magister) überliefert hat. Eigenartig ist auch die Fassung des Zauberspruchs ’saulen’ durch die Schreibung s. b. x. I. f. m., vgl. v. l. zu 33,20. Der Text selbst folgt der vollständigen Rezension Aa,
‚ist aber nicht olıne gröbere Fehler. Die Sprüche sind bereits arg verkürzt
und eine arge Willkür herrscht in der Reihenfolge der Erzählungen; zb. ist Ex. XXXI hinter XXXIII getreten. Lücken grösserer Art: 2,ıs bis 3,8 — Ex. VII und VII sind fortgefallen — 36,32 bis 37,4. 87,17 bis 37,28. 39,17/ı8- 40,%/,. 45,22». — Vor 13,26 hat der Schreiber ein ungenaues Zitat aus Vulg. Ecclesiasticus 25,23 gestellt: Salomon: Cohabitare leoni et drachoni melius est, quam mulieri malae (Vulg.: Commorari leoni et draconi placebit quam habi- tare cum muliere nequam)., — In den Varianten erscheinen Berührungen
mit dem Fragment Cpm: 19,1 plus solito — 19,1!/ı2 cf. v. l. — 20,27 cui talenta conımiserat et commissa ab eo requisivit — 21,%/, cf. v. 1. — 21,ıı
At ille: Vera sunt utigue. Quomodo ergo, ancilla Dei, potes hoc facere — 21,25; 22,5 und 22,» cf. v. 1. — Eine grosse Zahl von Varianten zeigt eigen- tümliche Ausgestaltungen des Textes: 14,17 amicum abscondit in lecto — 15,8 Et erigens vetula linteum attulit et quantum potuit per unum cornu erexit -- 17,7 Accidit autem ut precibus cuiusdam vicinae suae epulandi causa domum ingrederetur — 17,12 egressam et ingresam — 17,13 lacri- manti fitonia (= Pythonia) anus dixit: Kare mi, dic mihi quae tibi causa est tanti doloris et desolationis. Sed iuvenis — 17,17 Cui anus; Vade, frater, domum et hinc Dei tibi auxilio remedium cito inveniam. ' Relicto fitonia anus iuvene ad propriam domum rediit — 17,25 nequeo dicere nec audeo — 17,27 ut magna aegritudine oppressus moreretur (also Tod des Liebeskranken, vgl. H?) — 19,18 magis magisque ingemiscens — 19,23 iuxta hostium se abs- condit — 22,5 ubi tamdiu itinerasti — 28,3 natura canis: Cum dominus uni favet, alius cibum auferre cupit. Itaque isti burgenses fecerunt — 28,32 Capita vestra franget — 30,26 in quo rivulus erat fluens (vgl. R v. 1.) et lucidus et herba viridis — 31,ı quandam aviculam delectabiliter canentem super arboreın audivit. Quam ut vidit, diversas manerias artificii paravit ut eam deciperet et deceptam vivam et sanam caperet, et denique eam sumpsit — 31,10 Quod tuum fuerit, custodi semper — 33,20 descendebam per radium lunae intrantem per fenestram — 33,25 ut eum doceam hoc carmen. Tunc maritus edocuit — 836,7 omnes consuetudines quae pertinent ad me — 36,17 nolo morari quia rex prodigus est — 37,13 in disco (für in parapside) — ‚39,7 Cum vidi pedissecam ardere.
Br? bietet gleichfalls freie Zusätze und sonstige Ausgestaltungen des Tex- tes (vgl. Anhang I). Erwähnt seien ferner folgende Stellen: 3,21 Hominem, care mi frater, interfeci et domus mea scrutari debet. Oportet igitur ip- sum sepeliri et abscondi. Rogo te — Zusatz (mit B!M?) 6,10 cf. v. I. — 13,3ı fisco celobi.! Hinter 12,27 steht eine moralisatio nach Art der Gesta Romanorum: Applica ad peccatorem: peccator enim similis est isti gypposo,
! Man kann dabei wohl eher an jene besondere Art von @eheimschrift (Ersatz von Buchstaben durch
die folgenden) denken. Vgl. Suet. Octav. cap. 88: „Quotiens autem per notas scribit, b pro a, e pro b, ac deinceps eadem ratione sequentes literas ponit, pro x autem aa“. Also ist auch s. b. x. |. f. m. = saulem (freundliche Mitteilung des Herrn Prof. Skutsch während der Korrektur). Vgl. ferner L. Jordan, Rom. Forschungen XVI (1904), 630.
' Streiche jetzt clobi aus dem Texte (Korrekturbemerkung).
Tom. AXXVII.
N:o 4
3 (51).
4 (52).
XXVI
monoculo etc., unde similiter sibi contingit. Sicut enim iste, sic peccator quo plus tardat paenitentiae fructum, in pluribus maculis invenitur, ut de vitio in vitium ruat. — Das arge Missverständnis 8,ıs Salomonem (für solu- tionem) hat diese Hs mit Bg! Mg gemeinsam.
Br? hat zwar eine gute Vorlage der älteren Rezension gehabt, ist aber eine liederliche Kopie. In den Sentenzen herrscht grosse Verwirrung, die Geschichten werden oft summarisch abgemacht, der Text selbst hat Aus- lassungen ohne Rücksicht auf den Zusammenhang erduldet. Zu den Para- phrasen vgl. Anhang I. — Bei 6,ıs steht die Glosse: insulsus id est fatuus (die Mehrzahl der Hss bot falsches: inconsultus). Llinter 9,30 venere hono- rem bot sich Gelegenheit für die Reimverse:
Dum verum dixi, sine divitjis ego vixi. Dum dixi fictum, lucrabar res et amictum. Gröbere Fehler: 7,10 latrocinium — 7,1 duas mansiones.
L? (Text nach Rezension a) zeigt einen ähnlichen Charakter: starke An- sätze sur selbständigen Nacherzählung der Vorlage und Streichung vieler Sprüche, nämlich: 6,15/,. 719/20. 7,2 bis 8,5. 11,21/g,. 13,2%/g7. 14,1/j2. 29,28 bis 30,8. 30,16. 30,22/93. 31,21/4. 33,5/. 37,20 (Hoc etiam) bis 30,26. 41,2» bis 44,3. 44,2. Von den Exempla sind VII. XXIX. XXX. XXXI weggeblieben, ferner die Textstelle 26,25/, (.. . portas urbis). Der Zauberspruch (33,20) wird in folgendem Zusammenhange wiedergegeben: Latro fui et ascendens tectum cuiusdam divitis veni ad fenestram vel caminum dicens septies hoc carmen: Bali Balı gaste bali. Et hoc dicto statim corripiebam radium lunae et descendebam sine periculo, et iterum sumptis mecum cunctis quae vole- bam dixi iterum carmen meum et per eundem radium securus ascendebam. Cui mulier (u. T. 33,2). — Hinter dem letzten Alexanderspruch 45,s steht folgender Zusatz: Item alia huiusmodi de eo et aliis dici possunt: Heri videbatur, hodie occultatur. Heri dives, hodie pauper. Heri habundabat deliciis, hodie non habet quid comedat (hiermit bricht der Text ab).
b. Lauter Sammlungen von Geschichten.
Der Hauptsache nach wollen die hierher zu zählenden Hss lediglich die Exempla bieten, die verbindenden Sprüche fehlen gänzlich oder sind auf das geringste Mass reduziert. Es sind die folgenden: Ä B’E’G'G°H'H?’LaP’Pa W’. Davon vertreten E’G'P? die Rezension a ohne Textkürzungen im Innern. :
1 (53).
B? hat folgenden Bestand=13 Geschichten: Enoch 2, ff. stark zusam- mengedrückt, dann Lücke 2,22/,, (.. . cavendum sit) und 3, (Credo) bis 3,8 (.... ieris) — Balaam — Ex. I (der Wortlaut ist stellenweise geändert) — Ex. I — Ex. V — Ex. XIV ganz frei (vgl. Anhang I) — Ex. XVII — 28,5/, (das didaktische Moment, ohne einen Hinweis auf Ex. XIX) — Ex. XXI (dahinter einige Sprüche) — Ex. XXII (ohne die 2. Sentenz 31,18) — Ex. XXIIL (vorher sämtliche Sprüche) — Ex. XXIV (erhalten vorher 33,°/, ; 34,ı hinter verbis suis steht: Parcas mihi, precor, domine mi) — 39,1 ff. (De quodam magistro et filio) — Ex. XXXIV bis Schluss (alles fast wört- lich übereinstimmend).
2 (54).
3 (55).
4 (56).
5 (57).
6 (58).
8 (60).
E? hat die Sentenzen nur im Anfang unversehrt erhalten. Der Wortlaut der Geschichten weist auf eine gute Vorlage der alten Rezension hin (vgl.
oben S. II). Nur Ex. XII fehlt. Auffälliger Fehler 13,» viri peccato-
res =Br! Kr.
G! enthält sämtliche Geschichten. Philosophische Reflexionen bringt der Compilator am Schlusse an, sonst fehlen solche Verbindungen. Der Text ist ziemlich getreu, nur hie und da verkürzt. Für die Textkritik ist we- nig Aufschluss zu erwarten gewesen.
G? hat sehr beschädigten Anfang. Sämtliche verbindenden Gespräche fehlen hier, doch 14,ı ff. erhalten. Beginn mit Ex. Ill.
H!: hat nur zwei Geschichten: Maymundus (Ex. 'XXVII gänzlich abge- kürzt und ohne Namensnennung, im ganzen = 10 Zeilen, und eine freie Umgestaltung von Ex. XIII, die wir im Anhang I mitteilen.
H?2 hat vorwiegend ‚Paraphrasen. Der Bestand, wohl zurückgehend auf mehr als eine Hs, ist folgender: Ex. XUI—XIV—IX—XXIV (ohne Mittei- lung des Zaubers) — XXVII De Maymundo — XVI-VI—XI — Barlaam (3,8 ff) — I und Anfang von II (die Hs bricht hier ab).
La weist zunächst die Anfangssentenz 2,1%/,, Qui timet Deum auf, dann 3,13 (Fili ... amicos). Der weitere Bestand ist: Ex. I—Il—cautela viatori 25,26/,, — XNXUI—XAIV—AXVI-XXVI-XXIR— XXX —XX XI XXVlIH—sodann erst V-IX—X—XI—XI—XV-—XVI—-XVI Es folgt eine unbekannte Geschichte, auf einem verschiedenen Blatte abgeschrieben, dann als Fortsetzung Ex. XII—-XIX—XX (De incisore vestium 'regis et Nenione discipulo suo) — XXI. All diese Geschichten sind wesentlich nicht ungeschickte Umgestaltungen des Textes der DC. Reichliche Proben geben wir in Anhang I.
P® gleicht der vorigen Hs in seiner Anlage; aber es herrscht innigerer Anschluss an den Originaltext. Die Sentenzen fliessen am Anfange noch ziemlich reichlich, um später ganz zu verschwinden. Die Vorlage gehörte entschieden der älteren Rezension an, sodass manch treffliche Lesart (z. B. 39,6 trabs) stehen geblieben ist. Über die Beziehung dieser Hs zu den anderen vgl. oben S. V. Lücken in Sprüchen und Gesprächen 6,12/,,. 6,2« bis 7,12. 7,22 7/94. 8,1 9/14- 8, 18.. 8,9 Jar. 10,%/22. 11,775: 11,10/2,. 13,20/ 28. 14,!/12- Hierauf lediglich die Exempla. Von den letzteren ist VI kurz abgefertigt und es fehlt VII. XI. XVII Auf Ex. XII folgen nur noch XX (aus Barlaam,
vgl. Anhang I) — XXVI-XXVI— XXX, alsdann fremde Geschichten .
(vgl. Anhang II). Der Hang zu erweiternden Zusätzen tritt in den beiden Pendants zu Ex. IX: hervor (vgl. Anhang II), aber auch sonst zum Zwecke der Moralisation: 9,2» cf. v. . — Hinter den Versen 10,”/;: Item quidam filosophus: Non mireris si boni et sapientes. contempnuntur et adversitate premuntur. — Viele eigenartige l.esungen sind zu verzeichnen: 5,s et venit Baldac in crepusculo, pro pudore autem non ausus fuit adire domum amici — 5,10 Multi ergo cives pro strepitu et clamore morientis currentes — 14,22 confirmem, ne dolor alterius illum occupet et sic totum perdamus. Apponensque ad oculum suum os lambere coepit et parum spirare et tantum fovit quod leccator suus ipse nesciente discessit. Tandemque removens 0s suum ab oculo dixit: Modo, care mi, secura sum quod oculus sanus Deo donante malum non habebit. Jam potes, si vis, ad lectum venire et ibi
Tom. XXXVII.
9 (61).
10 (62).
XXIX
yuiescere — 15,22 stricto gladio et elevato — 16,ı et dulcibus verbis allo- quens eum secum in mensa comedere fecit — 17,1» dedit cani esurienti quae prae nimia fame satis comedens coepit multum lacrimari pro fortitudine sinapis — 18,2 Hiis dictis coepit acrius illa figendo se clamare et quasi in lacrimas prorumpere — 20,33 Qui timens latrones propter terram desertam — 21,8 quod lueret et quod eum capi faceret — 21,10 lapides removebat et locabat ut decebat — 25,21 Rex autem hoc audiens dedit pauperi quod pro- missum erat et medietatem census reddidit diviti et aliam pauperibus tri- buit, quia fraudulenter se habuerit. — 27,22 quasi territus et a gravi sompno surgens respondit — 28,1 comedi et iterum secure dormivi — 29,7 zugefügt: Et sic primus unde voluit habere gloriam confusus est — 39,5 extinguere et res extrahere — 839,s tristatus est valde et effugere voluit, sed tamen con- solatus et ab amicis et a vicinis qui secum erant retentus est — 41,ıı zuge- fügt: sed quod de rebus nostris velit ei praebeatis. Philosophusque .nichil accipere voluit dicens quod ditior erat quam rex, quia ei sufficiebat quod habebat. Die Exempla schliessen mit den Worten: et ad ultimum ad patibulum ducunt, vgl. v. l. zu 43,13. Pa hat die Exempla 1—-1I—XII—XIV— XIX. Einige verstreute urn dienen zu ihrer Verknüpfung. W3 gleicht der vorigen Hs (Text auch nach der verkürzten EN Wir finden folgenden Bestand: 11,10 Accusatus quidam ductus est (alle Sprüche unversehrt bis 11,20), ferner 11,2!/a; — Ex. VII (nebst Einleitung 12,2%/,) — Ex. IX (Einleitung dazu bildet 13,2%/,,) — hinter 16,25/,, sofort 20,17 (Salomon . 20,2ı Magister) — Ex. XV nebst dem Gespräch 22,13/,; — 43,« Contigit yuod quidam homo filium habuit cui post mortem philosophus dixit: Operare pro futuro saeculo und 41,22/,, — Einschub von drei Fabeln auf fol. 199” — Schluss aus der DC, diesmal aber unter Anlehnung an die ältere Rezension, von fol. 204" ab: Ex. XXVIL.
c. Lauter Sentenzen. _
Als einziger Vertreter dieser Gruppe kann höchstens betrachtet werden:
1 (63).
P’, der demnach allein die so häufige Bezeichnung unseres Werkes als, „Proverbia* rechtfertigt, aber auch nicht in vollem Masse; denn es finden sich, wenn auch nur in Andeutungen, die ohnehin nur kurzen Ex. I—III— IV—XXI— XXX. Auch der Prologus ist um seines lehrhaften Charakters willen beibehalten worden, es’ folgen die verbindenden Reflexionen ziemlich getreu nach der ersten Rezension. Dass es dem Kompilator nur um die Zusammenraffung des Sententiösen zu tun war, ersieht man auch aus der flüchtigen Anspielung auf Ex. XXIIl Zwar heisst es da: Exemplum de rustico qui flebat propter aviculam quam dimisit ire; ‘aber von dieser
‚ Erzählung ist keine Spur vorhanden.
XXX
Il. Sprache und Stil.
Es ist nur natürlich dass die Schreibweise des Petrus Alfonsi alle Eigentümlichkeiten dies Mittellateins aufweist und sich so gut wie gar nicht von jener der sonstigen Schriftsteller des XI. und XII. Jhdts. unterscheidet. Somit zeigt sich auch hier die Herrschaft des fortent- wickelten Volkslateins, wie es in der Vulgata dem katholischen Mittelalter zu einem kano- nisch gültigen Schriftdenkmal verholfen hat (vgl. die treffenden Ausführungen bei E. Voigt, Ysengrimus, Halle 1884, p. LXIID). Die Sonderheiten des Wortschatzes und der Bedeutung der einzelnen Wörter weist unsere Auswahl im Glossar nach. Selbst Einzelheiten wie 5,7 intempestae noctis silentio bekunden den Einfluss der Vulgata (=III Reg. 83,20), wie ja der Verfasser, von seinen Quellen abstrahierend, auch sonst seinem Werke einen christlichen Mantel umzuwerfen sich bemüht (vgl. Prologus und Epilogus). Die folgende gedrängte Zusam- menstellung der sprachlichen Züge kann demnach wenig bringen, das nicht bereits jedem Leser der mittellateinischen Schriftwerke und aus den bekannten ‚Darstellungen von Kaulen (Handbuch zur Vulgata, Mainz 1870), Koffmane (Geschichte des Kirchenlateins, Breslau 1879 — 1881), Rönsch (Itala und Vulgata, 2. Aufl, Marburg und Leipzig 1875. Collectanae philologa hgb. C. Wagner, Bremen 1891), Seiler (Ruodlieb, Halle 1882) und Voigt (im eben zitierten Werke) geläufig wäre. Auf ihnen baut sich nnsere Skizze auf, ausgehend von der goldenen und silbernen Latinität.
1. Volkssprache und Neubildungen. Von den volkstümlichen Deminutiven finden sich avicula 31,1 sq.; canicula 17,18 sq.; muliercula 13,30; sacculus 24,18 sq. (andere Hss bieten sac- cellus); urceola 32,23 sq.; vulpecula 32,2». Neugebildet sind Substantiva auf -mentum: indu- mentum 18,23; sustentamentum 23,5; auf - um: caputium 12,22; litigium 40,20 ist plautihnisch; auf -orzum: adiutorium 1,10 (seit Seneca); mutatorium “Feierkleid’ 36,5; auf-ura: creatura 34,9; serratura 21,ıs; vestitura 29,24; auf-nltia: concupiscentia 45,18; sufficientia 28,20; auf-tas: dimidietas 3,18; dolositas 19,6; possibilitas 2,8; vultuositas 42,22; auf-tor: fabulator 16,8; pota- tor 11,1; 13,2; seductor 20,; auf-to: compunctio 16,27. Adiectiva auf-aneus: momen- “taneus 41,; auf-afus: disciplinatus 2,0; 97; 42,2; indisciplinatus 924; auf -belis: comesti- bilis 31,24; delectabilis 13,1. Adverbia auf-ier: delectabiliter 31,1; fraudulenter 23,15; irre-
cuperabiliter 43,18; mordaciter 29,24; noviter 9,ıs; auf-atim: frustatim 3,20. -- Substan- tivierte Adiectiva: criminale 35,2; matutinus 3,11; primates 40,1; proficnuum 31,3; 31,8. Substantiviertes Participium: placitum (cf. Glossar). — Ableitung der Verba von
Substantiven: deargentare 21,ıs; famulare 41,2.; mensurare 24,2 sq.; vindemiare 14,1; von Adiectiven: jeiunare 3,2; 17,19; 28,7; obviare 21,8; 32,8; 39,5; venustare 40,4. Verba auf -ficare: dulcificare 2,2; glorificare 10,7; magnificare 9,; vivificare 86. Verba composita: annullare 41,3; complacere 4,23; confortare 20,ıs; deglutire 40,5; deviare 32,18; propalare 17,17. — Verba decomposita: coadunare 29,22; discooperire 45,12; pertransire 11,23} subintrare 26,12; 26,28. — Composition bei Substantiven: concivis 35,8; condiscipulus 22,18; consocius 28,21; bei Adiectiven: inobediens 2,2 sy.; bei Adverbien: forinsecus’ 3,21; insimul 28,5; 28,6 (=frz. ensemble); nullatenus 16,12. Praepositionen vor Adverbien: ad invicem 27,8; 4
longe 22,1; amodo 22,6; 29,1: 33,2. — Von Archaismen sind anzumerken: auscultare 33,10; dilapidare 42,19; prosapia 9,4; 9,7; opilio 43,20; vapulare 29,7. — Graecismen (Nachweise cf. Tom. ZXXVIL.
- m 7 le En
XXX|
Glossar): angelus, azimus, blasphemare, camus, cimiterium, diabolus, heremus und heremita, paradysus, parapsis, physicus, propheticus, sagena, thesaurizare. Halbgriechisch ist mono- culus 12,15 sq.
2. Zur Formenlehre. a) Nomen. Von ungewöhnlichen Casusformen ist kaum vulpis 91» bemerkenswert. Das Original zeigte vielleicht trabis für trabs 39,s.. Singularformen: infernus (=inferi) 26,28; 27,20 und virgultum 30,26. Pluralformen: carnes 29,26; 31,5; generatio- nes (=gentes) 45,1». Der Ablativ des Comparativs zeigt i, wie gewöhnlich im Spätlatein: subtiliori 2,13; maiori 3,3. Der Accusativ neutr. tritt fürs Adverbium ein: grave strinxit 12,3. — b) Verbum. Wie in anderen Texten fugierunt, so ist hier reperierunt 5,11; 5,12 zu bele- ‘gen. terguntur 37,18 Kommt auch anderwärts vor. Ire mit beibehaltenem v: exivit 38,25. Ob etwa 43,25 abduce mit voller Form zu lesen ist, lässt sich nicht entscheiden. Passivbildung von Deponentien, falls nicht Activformen anzusetzen sind: oleum furatum fuisse 24,7; 24,; oleum sit mensuratum 24,4; facias (oleum) mensurari 24,5; remuneratum laudavit 42,28; lecca- tores venerantur 9,27; 9,9. Ferner das bekannte praefatus 1,ı.. In den zusammengesetzten Formen des Passivums (auch des Deponens) steht fui, fuerim etc. statt sum, sim etc., was in die romanischen Sprachen überging: Dietum fuit 20,22 etc. (ebenso häufig Dictum est 13,1 etc.); (pecunia) reddita fuit 22,12; actum fuit 38,28; mortua fuit 39, neben mortua est 39,2; 39,6 (letzteres aber wohl einen Zustand bezeichnend = elle est morte); decepti fuerunt 28,2; donec prius probatum fuerit 33,5; sicut praeceptum fuerat 22,2; multum lucratus fuerat 38,23; quae gesta fuerant 40,21; an ficta fuissent 40,22; si assata fuero 31,s; si invitatus fuero 37,37; si fuero retectus 44,20; dasselbe gilt für den Infinitiv: oleum furatum fuisse 24,7; 24,». Für esset ist forei belegt 40,20; 44,26, nicht aber das sonst nicht seltene fore=esse. Man beachte die Unischreibungen: si pergentes fuijssemus 26,12; quid factura sum? 18,3; quae tibi bona sunt ventura 40,1; rex noster... est hac parte transiturus 40,1. Für esse liest man das vollere manere 7,20; 45,11. Das im Romanischen beliebte verbum vicarium facere finden wir einmal (84,20) vor.
3. Zur Syntax: a) Besonderheiten der Casussetzung: cavere sibi de consilio 6,15; praecavere sibi de adversitatibus 1,15; deficere mit dem Dativ ist ein Graecismus 4,. Auch iubere regiert den Dativ 18,28; 23,27; loqui alicui. 32,8/, nach griechischer Art, dahinter wie gewöhnlich: locuta cum aratore 32,10. Ferner: gloriari in laude leccatoris 7,6; gl. in sapientibus verbis 8,15; confidere in malo 11,2; in Deum 21,21. Der Gebrauch der Praepositionen ver- drängt manche Casusfunktionen: rumor de fratris sublimatione 35,27 (=Gen. obi.); esse de mala conversatione 11,2; caseus ad magnitudinem clipei 32,14 (=Gen. qual.); stellae e quibus nescimus numerum 10,ıs (=Gen. part.). de more 5,16 (= Abl. modi). Der Abl. auf die Frage wie lange? in: duobus diebus ieiunare 17,19. — b) Comparation.. Der Superlativ für den Positiv: nequissimus 23,13; pessirmus 38,15; Umschreibungen des Superlativs (Elativs) in roma- nischer Art mit nimis, nimium (vgl. frz. trop), valde, multum: filia casta nimis ac decora 17,26; uxor casta nimium et formosa 17,3; valde delectabilis 13,1.; valde dives 22,23; multum bonus 25,10; multum turpe 29,30. — c) Pronomen nebst Zahladiectivum. Die Gen. mei, tu, sut treten für die poss. meus etc. ein: in mei captione 31,3; mei causa 21,35; tui causa 14,4; in nulla parte sui 41,.. Der Dativ szb? hat häufig, wie im Spätlatein, die Schranke der Reflexion fallen lassen, also=ei (12 mal). Dasselbe gilt für suwus=eius, eorum an den Stellen 7,3; 8,25; 19,12; 38,10; 38,24; 41,5. Die reichliche Verwendung von :lle erinnert an die romanischen Sprachen, die daraus den Artikel und das persönliche Pronomen entwickelt haben. Hier deutet manches darauf hin: super illum (=eum) ruina erit 11,2s und 12,»; taedet me custodire illam (=eam) 22,7; illum (=eum) ad iustitiam detraxerunt 24,31; vicini illius (=eius) 21,3; illius hominis 21,12 und 21,20; illius praeconis 23,20; illi (=ei) tribuens 23,7; illis (=iis) astantibus 23,30 etc. Beachte auch ille in Verbindung mit dem Relativum: ad illum rediit cui pecuniam commisit 20,27; Auditis minis illius qui eum deceperat 21,.. Auch :pse nähert sich dem pers. Pronomen, selbst im Nominativ: Quos ipse domum intrare rogavit 87,22. Ipsi vero concesse-
N:o 4.
xxx
‘runt 37.2». Iste erscheint meist in Verbindung mit saeculum (=mundus in christlichem
Sinne), z. B. 39,1. Interessant ist das Pronominaladverb inde, das dieselbe Genitivfunktion wie im Romanischen aufweist, also =frz. en. Es erscheint a) bei Verben: quod inde scio 14,27; inde habeat 24,23; Quid iudicas inde 25,13; ut aliquid utilitatis inde capiant posteri 27,s; inde gavisus 82,25; fac inde voluntatem tuam 33,13; inde gavisus est 33,27; noli nimis inde tristari 39,20; quid inde fecisset rogavit 42,26; inde accipe sensum 45,20. b) bei Substantiven: feram tibi inde auxilium 21,13; quod inde iudicium faceret 24,1; rectum inde iudicium audire 25,8; inde grates Deo redde 30,10; rectum inde vobis faciam iudicium 32,8; nunquam audivimus ali- quam calumpniam inde 33,17. c) bei Adiectiven: nihil inde sollicitus eris 89,34«; inde superbi fuerunt 45,21. Dasselbe gilt von exinde: exinde exterritus fuit mulus 38,2; exinde lucrando. 42,2. — Ferner tritt bereits das Zahladiectivum unus ganz wie der roman. unbestimmte Artikel auf: unum incisorem 28,13; discipulus unus erat 28,16; Dictum fuit de uno aratore 32,1. Reciprokes Verhältnis wird durch die Formel unus alium etc. ausgedrückt: unus alium inter- fecit- 5,10; una non potest manere sine alia 7,20; indiget unus alio 8,5; unus alii cibum auferre cupit 28,4; loqui uni et deinde alii 32,%/,. Dafür steht auch, wie oft in der Vulg.: dixerunt ad invicem 27,s. Überhaupt verdrängt oft alius das formgerechte alter. Beachte ferner: in unum ext 70 auro: comportet in unum 44,2s. Indefinites guid =aliquid entspricht dem enklitischen rs: mirabile auid 15,12; 18,12; tale quid 21,6 (cf. Vulg.: tale quid). In negativen Sätzen steht, wie in der Vulg., aliquis, z. B. 21,27; 30,18; 33,1. Auch sonst ist quzisquis= quicumque zu finden: quaeque vilia relinquens 43,10; quaeque cupita adimit 43,9”. Für fodum =omnia vgl. Glossar, desgleichen nullus =nemo (afrz. nus) und vir=vıs man’. — d) Praeposition. Vul- gäres absque findet sich an vier Stellen (vgl. Glossar). circa=in: circa vineam morari 14,1. de=a bei Verben des Forderns 12,1s;=ex 14,53; instrumental: de oculo 14,15 (vgl. Casus-
‘formen). in auch bei Temporalbestimmungen 3,11. 9,28; 10,5; 19,12; 28,20. per im finalen Sinne:
per hoc 4,ıs; per caputium retractus 12,22. pro a) kausal (= propter): 4,7; 5,11; 8,21; 9,22; 17,22; 30,11; 830,26; 38,22 (wofür auch prae zuweilen eintritt, z. B. 17,20; 18,2; 32,26). b) modal: pro ritu 6,8. c) final: pro sibi necessariis mittebant 4,12; pro puero legavit 42,1». super a) sinnlich: oben... auf (=frz. sur): 3,26; 26,24; 28,51; 29,4; 31,1; 37,» (überall mit Acc. verbunden). b) übertragen (=klass. de, griech. dee): 14,3 (mit Abl. verbunden). Ersatz der Praep. findet statt durch vorangestelltes causa (= &vsxa): causa domus 22,2. — e). Adverbium. non und sic finden sich nach romanischer Art als selbständige Verneinungs- und Bejahungspartikel vor: 7,9; 11,8; 88,21. Ferner ta 30,22 und non ila 11,1. Die vollere Negation ist minime 17,15 und nullalenus 16,12. mullum auch bei Verben (=afrz. mout): multum placet mihi 38,7. adhue a)==etiam vor einer Zahl: adhuc tertium 15,1. b)= praeterea: et adhuc 18,18; adhuc alius 24,28; 25,20. amodo=nunc 22,6; 33,25. insuper bringt Steigerung ‘obendrein’: 10,13; 24,19; 42,5. modo=nunc: 25,20; 38,6; 38,215 42,18; 4ö,21ı. mox=cito 1925. Umschreibung durch die Zusammensetzung aequa lance 6,». — f) Coniunction. Für Temporalsätze dient zur Fort- führung der Erzählung das in der vulgären Sprache sehr beliebte dum c. coni. impf. = während und als (=cum), 2. B. 15,21; 19,1; 19,7; 21,27; 25,1; 31,1; 32,8; 37,21; 40,20. Auch quousque c. ind..=dum: 14,23; 15,9; 42,12. quando (=frz. quand) a)=cum temporale: 28,28; 383,2. b)=cum historicum: 29,7. c)=cum iterativum: 18,26; 28,5; 29,7; 33,10. Gelegentlich findet sich quam cito 21,ıs, auch blosses stmul 25,2. Einleitung der Causalsätze geschieht auch durch unde in der Form des relativischen Anschlusses (vgl. Glossar). postquam c. coni. hat 28,7 Kausalen
‘Sinn (=quoniam), also genau wie frz. puisque. Beachte eo quod 9,21 und insuper quod 23,15.
Finales quatinus 46,7 nimmt in der Grabschrift eine Sonderstellung ein. ‘quo in gleicher Bedeu- tung tritt nur 41, auf. quod führt auch Folgerungen ein: 17,24; 32,23; 39,12; 41,s. Es hat auch Verstärkungen vor sich: adeo quod 42,5; ita quod 18,23; tantum quod 32,13; intantum quod 13,1s. In 21,2ı scheint quod mehr von confido als von tantum beeinflusst Zu sein. sin autem= sin aliter 32,10. s? dient wie im Romanischen als Fragepartikel (Anlehnung an ei): quaeritur Si
Tom. XXXVIIL
XXXII
fecerit 3,2; ut cognoscas si quis perfectus erit amicus 3,ıs. qualiter 18,21 im indirekten Frage- satze. Ein 'oft erörterter Graecismus ist u? quid (= cur) 29,6; 42,0 (=iva vi). Erwähnt sei auch die Frageeinleitung (doch ohne negativen Gedanken) mit numquid 39,1. — g) Verbum. a) Genus: Die Reflexivform steht statt der neutralen: se erigens 14,2; umgekehrt: Cui, defendenti cappam abstulit 12,25. #) Tempus: Gnomisches Perf. in Sentenzen: Qui totum voluit, totum perdidit 28,3. Zuweilen kommt Verletzung der Consec. temporum vor: dolens adeo efficitur ut nimio infirmitatis onere gravaretur 17,11 (ganz ähnlich 17,27). In der irrealen Bedingungsperiode findet eine Vertauschung zwischen Coni. impf. und Coni. plusquampf. statt: quae erat daturus puellae, si eam acciperet in uxorem 5,2/,; Si enim scirem . . . amorem, nunquam mea mutaretur filla 18,6/,; non quod reddidit redderet, immo totum celaret 25,13; Seü si naturam cameli sequerentur, mitiorem naturam imitarentur 28,%/,. — y) Modus: Indi- kativ statt des Coni. in Hauptsätzen: Bene posset philosophus facere 22,14; mitissimi ani- malis naturam sibi debuissent vendicare 28,,. Ganz gewöhnlich ist der Ind. im indirekten Fragesatz (neben dem Coni): 9,16; 33,11; 37,5; 42,27. Beliebt ist der Concessiv in asyndetischer Form: velint nolint 43,27; vellet nollet 23,16; 24,27. Übergang aus indirekter zur direkten Rede ist 26,1%/,, zu beobachten. Für den Imper. tritt als Ersatz das Futurum ein: nihil inde solli- citus eris, sed omnia . ... permitte et renuntia 39,2. Gern steht non beim Prohibitivus (neben ne): 7,14; 40,13; 45,2». — 6) Nominalformen des Verbs: «a«) Infinitiv. Der Infin. pf. in aoristischer Funktion findet sich einmal: Cui nihil profuit, immo obfuit mulierem custodisse 20,8/,. Auf griech. Einfluss verweist die Substantivierung der Infinitive esse (esse suum 19,18; tuum esse 20,5) und posse (secundum posse suum 22,25; 23,12) und naınentlich die Rektion mit einer Praeposition: nulla est differentia inter comedere coram rege et alibi 37, (wo mindestens das Gerundium zu erwarten war). Überhaupt erhält der Inflnitiv eine ungeahnte Ausdehnung in Anlehnung an den griech. Sprachgebrauch: einmal Acc. e. Inf. nach Verben wie: conce- dere “erlauben” 32,15; 36,8; decernere 5,1»; permittere 16,14; 16,23; 20,3; 31,9; 32,8; 32,17; 83,25; 38,16. postulare 40,25; praecipere 24,2; 25,3; 28,18; 29,5; sodann blosser Infin. unter Auslassung der schleppenden Coniunction oder des Pronomens nach Verben wie: admonere 1,7; compellere 1,11; 6,4; 16,26; contingit 39,12; consulere 3,20; donare 40,3; expectare 12,11; laudare (= suadere) 30 22; monere 2,13; permittere 19,21; praecipere 21,ıs; 24,2; putare 9,4; sperare 5,12; 31,.. Der Acc. c. Inf. nach facere (=iubere), seit dem 4. nachchristl. Ihdt. üblich (cf. Thielmann, Arch. f. lat. Lexikogr. 11,192 ff.), der frz. faire mit Inf. hervorgerufen hat, steht 23,20; 24,5; 25,1e. Weit bedeutender noch ist griech. Konstruktion, die Obiectsätze und Subiectsätze nach den Vezbis sent. et declar. mit den Coniunclionen quod, quia, ut anfangen lässt, sodass der Ace. c. Inf. obenso oft vollständig ausgeschaltet wird: quod (= örı) = Acc. ce. Inf. (Passiv=Nom. c. Inf.) nach ait 19,17; 24,1; 26,18; cogitare 5,5; 19,6; 20,2s; comperire 38,13; computare berechnen’ 36,13; credere 31,18; dicere 13.2» etc. (etwa 20 mal); legere 12,»; monere 34,4; promittere 42,6; putare 22,13; referre 15,16; 34,25; scire 38,12; sperare 18,13; sompniare 27,1»; velle 29,28; videre 10,11; 36,14; 36,27; 36,31; videri 27,17; 27,2. Dann auch nach fertur 13,12; accidit 16,17; 17,7; constat 41,s; contigit 16,10; 17,4; 22,20; 23,; evenit 13,18; credibile videtur 25,12; melius est 41,4. Dazu kommt firmare sacramento =iurare 23,2. — quad ersetzt auch uf: nach egere 41,15; laborare 24,26; rogare (bitten) 37,25; dare consilium 18,22; accipere consilium 27,10; pactum firmare 32,5. — quia (=orı)= Ace. c. Inf. nach accidit 10,14; audire 5,13; cogitare 5,ıs; cognoscere 9,24; dicere 3,3; 38,11. Dasselbe quia bringt auch die Einleitung zur direkten Rede: 8,3; 5,ıs (Graecismus). — ut= Acc. c. Inf. nach iustum est 6,18; nach velle 9,25; 10,17; 15,12; 16,3; 23,16; 36,11; auch nach iubere 15,22. — Statt des Acc. c. Inf. in der or. obl. findet sich 21,7 der blosse Coniunctiv. — ß$) Participium. In spätlat. Art ersetzt Part. praes. das Ver- ‘bum finitum: Huic libello nomen iniungens et 2,. Auch kann es aoristische Bedeutung in sich schliessen: ascendens tectum ad fenestram pervenit 33,. Zur Verdeutlichung des Ver- hältnisses zum Hauptverbum dient quoniam (=«arı, ws): Quem dum illuderent quoniam pedi-
N:o 4. R)
AXXIV
culos suffocantem 40,1%',,; ebenso utpote 42,22, quippe 9,8; ferner licet (= xealseo): licet coactus inedia 22,22. Dieses koncessive licet tritt auch zum Abl. abs. 30,1%/,s.. — yy). .„Gerundium. Abl. Gerundii = Part. praes., der bekannte auch romanische Idiotismus, ist bei Petrus sehr häufig: 1,1; 88 (gegen 8,16); 14,10; 16,5; 21,8; 22,5; 23,15; 24,22; 24,31; 29,6; 29,7; 31.1; 32,18; dann auch zur Ergänzung: lassi fuerunt verberando et ipse vapulando 29,7. Dazu tritt der Graecismus des Gerundiums mit der Praep. in: in redeundo obviavit cuidam vetulae 21,s; quaecumque habuerat in aperiendo oculos irrecuperabiliter perdidit 43,18; weniger auffällig: in eligendo tempus consumpsit 43,11. |
4. Der Stil des Petrus ist schlicht und ungekünstelt, wie es bei der Natur solcher mehr skizzierten wie ausgeführten Erzählungen geboten war. Es besteht daher die Vorliebe für die Parataxe, besonders in den Sprüchen 3,10 sq., aber auch sonst, z. B. 12,21. Die direkte Rede ist nicht selten. Man beachte den Dialog 12, sq., auch den Monolog 5,2: sq. Von rheto- rischer Ausschmückung bleibt wenig anzumerken. Etymologische Figur: eodem reponso #@i omnes responderunt 4... Doppelung des Ausdrucks: Me me qui feci 6,1; paucis et paucis 2. Wirkungsvolle Paronomasie: nec prece nec pretio 22,2; 31,.; vgl. ferner 23,11; crescente penu- ria decrescens pecunia 42,1%/,ı. Bewusst scheint die Wiederaufnahme in Participialform ange- wandt zu sein: calefacere curavit. Calefactus serpens 12,2; vocatus sedit sedensque cum aliis portavit 13,6; philosophum vocavit vocatumque iuxta se sedere fecit 23,2%/,,; animo condolüit, condolens horrea deplevit 42,9; congregavit thesaurum, congregatum .... collocavit 42,22; eum .. . laudavit, laudato patris servitium recompensavit 42,28/29.
Hat Petrus den accentuierten Satzschluss (Cursus) (vgl. L. Traube, Einl. in’die lat. Philologie des MA. München 1911, p. 119) mit Absicht angewandt? Sein Werk fällt allerdings kurz nach der Wiedergeburt des cursus Leoninus reformatus oder cursus Gregoria- nus (ca. 1100—1450), dessen einfache Formen in der päpstlichen Kanzlei - zunächst und dann vor den Dictatores festgelegt wurden. Dieser Einfluss auf die DC ist nun ganz unverkennbar und zeigt sich in beiweitem mehr als der Hälfte sämtlicher Satzschlüsse, nicht nur der Er- zählungen, sondern vor allem auch der Sentenzen. Ein einfacher Blick genügt, jene obige Frage mit Entschiedenheit zu bejahen. Das Nedui-Exemplum XX z. B. zeigt von den stärksten Satzausgängen (mit Kolon) 10 ohne Cursus, 21 mit Cursus. Seine Nichtbeachtung hängt noch mit den Spuren früherer Verwilderung zusammen, die eben manche Feinheiten nicht aufkommen liess. Andrerseits ist zu bedenken, dass doch auch die vorliegende kritische Ausgabe, weil auf einer späteren Hs aufgebaut, nicht den Anspruch erheben kann, an das Original auch in solchen zarten Dingen völlig sicher heranzureichen. W. Meyer’s Wort (Götting. gel. Anz. 1893, p. 17 u. 22) gilt auch für die DC, dass’ der durch 2 Accentsenkuhgen gebildete (von den Dictatores nicht gekannte) Wortschluss, der von den Spaniern des 7.—9. Jhdts schrankenlos angewendet ward, ein Zeichen der sinkenden Bildung bedeutet, fund das- selbe können wir sagen von den vielsilbigen Schlusswörtern von 5 oder mehr Silben, deren eins uns gleich in 2,5 similitudinibus begegnet. — Verpönte Satzschlüsse wie esse largum hat Petrus selten gemieden.
Tom. XXXVI1Il.
AXAV
IV. Die bisherigen. Ausgaben.
Die Disciplina Clericalis hat bisher zwei Ausgaben erlebt. Beide sind in wis- senschaftlicher Hinsicht ungenügend und ausserdem jetzt fast unerreichbar.
Die erste Ausgabe besorgte der gelehrte Theologe und Antiquar Abbe J. La- bouderie für die Societe des Bibliophiles francais i. J. 1824. Der Titel lautet: Disci- plina Clericalıs,; autore Petro Alphonsi, ex-Judeo Hispano. Pars prima. Parisüs, ex typographia Rignoux, via edicta Francs— Bourgeois—s. Michel N 8. MDCCCKAIV. 208 pp. Der lateinische Text steht links, rechts die altfranzösische Übersetzung nach der Brüsseler Handschrift. In einer Einleitung, „Notice sur Pierre Alphonse et sur ses ouvrages“, beschäftigt sich der Herausgeber mit der Persönlichkeit des Verfassers und ‚ seinem ersten Werke, den Dialogi, wogegen er nur sehr spärliche Auskunft über die für die Ausgabe benützten Handschriften gibt. Es leuchtet ein, dass. nicht Labouderie selbst, der gar kein Philologe war, sondern Meon den Text hergestellt hat. Es heisst nämlich: „Le texte latin, encore inedit, a &t& collationne par M. Me£on, sur sept manu- scrits de la Bibliotheque du Roi, et sur quelques autres qui appartiennent & des puissan- ces &trangeres, mais qu’on possedait en France il y a quelques annees. Rodriguez de Castro n’en connoissait qu’un dans la bibliotheque de l’Escurial . . Nicolas Antonio ne parle que de l’exemplaire du Vatican, et encore n'en parle-t-il pas exactement“. Hiernach hat doch M&on verschiedene Handschriften gekannt und war über die Existenz anderer unterrichtet. Aber für die Ausgabe hat er sich fast ausschliesslich an eine ein- zige Handschrift gehalten, die jetzige Pariser, B. N., lat. 14413 (unsere P). Sie ist ein Vertreter, und zwar kein guter, der schlechteren Rezension; Me&on hat sie mit allen ihren Fehlern abgedruckt und auch selbst Lesefehler begangen, Abkürzungen falsch aufgelöst u. s. w. Nur das Explicit stammt aus einer guten Handschrift, aber daraus ist sonst nichts herübergenommen.
Den Labouderie—Meonschen Text druckte Migne dann in seiner Patrologia latina, t. 157, p. 671—706 ganz mechanisch ab.
Drei Jahre später wurde der Text aufs neue ediert, und zwar von dem bekann- ten Forscher auf dem Gebiete der erzählenden Litteratur Valentin Schmidt. Eigen- tümlicherweise hatte er keine Ahnung von der früheren Ausgabe, wie schon aus dem Titel der seinigen hervorgeht: Petri Alfonsi Disciplina Clericalis. Zum ersten Mal herausgegeben mit Einleitungen und Anmerkungen von Fr. Wılh. Val. Schmidt. Eın Beitrag zur. Geschichte der romantischen Litteratur. Berlin, bei Theodor Chr. Fr. Enslin 1827. Diese dem preussischen Kultusminister Freiherrn Stein von Altenstein gewidmete Veröffentlichung ist noch heute wertvoll durch den Kommentar, der in den weitläufigen Anmerkungen (S. 89—169) seinen Platz gefunden hat und vorwiegend litte- rarhistorischer Art ist. Für jede Arbeit über die Verbreitung der Motive der Disciplina sind diese Anmerkungen ein guter Ausgangspunkt und ein unentbehrliches Hilfsmittel.
N:o 4.
XXXVI
Aber auch in der Einleitung steckt manches Nützliche. Sie zerfällt in folgende Ab- schnitte: I. Petrus Alfonsi; seine „Dialogi contra Judaeos*. II. Nachrichten von der „Disciplina Olericalis“ bei älteren Schriftstellern. III. Nachrichten von der „Disciplina Clericalis“ bei neueren Litteratoren. IV. Uebersetzungen und Bearbeitungen der „Disci- plina Clericalis‘“. V. Handschriften der „Disciplina Clericalis“. VI. Von der Ein- kleidung. | Schmidts Text ist aber kaum mehr befriedigend als der Labouderies. Zwar hat er Handschriften der besseren Redaktion gekannt, aber jedenfalls nur die Breslauer Handschrift IF. 180, unser Br’, zu Grunde gelegt, die ein schlechter Vertreter der sekundären Redaktion ist, kenntlich als solcher durch die Verkürzungen, dazu aber auch mit willkürlichen Zutaten versetzt, überdies am Anfang und am Schluss unvollständig. Einige Besserungen hat er aus zwei Pariser Handschriften entnehmen können, unseren P? und P°, die nicht üble Vertreter der besseren Redaktion sind, aber diese Lesarten hat er, wie er selbst sagt, nur in einzelnen Fällen aufgenommen. Er wusste noch von der Existenz der Londoner Hs B. M. Royal 10 B. XII (unser L’) und zweier von Mont- faucon in seinem grossen Werke Bibliotheca Manuscriptorum, Paris 1739, genannten ' Codices, die jedoch nicht mehr erhalten sind. Dagegen alınte Schmidt offenbar nicht, dass in derselben Breslauer Bibliothek, wo die von ihm benutzte Hds lag, sich noch zwei andere befanden, von denen die eine ihm einen im ganzen tadellosen Text geliefert hätte. Nach Schmidts Ausgabe hat J. Ulrich in seinen Proben der Lateinischen Novel- listik des Mittelalters, Leipzig 1906, S. 23—44, 21 Erzählungen und das Kapitel über das Grab Alexanders kritiklos abgedruckt. — Schon früher hatte H. Gering in seinen Islendzk Aöventyri II, Halle 1883, p. 366—391, fast alle Erzählungen der Disciplina wiedergegeben, indem er immer aus den beiden Ausgaben die nach seiner Meinung besseren Lesarten aufnahm und so einen wenigstens dem Anschein nach gewissermassen kritischen Text zusammenstellte.
Unsere Neuausgabe beruht auf der sehr sorgfältigen Handschrift Oxford, Corpus Christi College 86 (Corp). Die Auswahl einer bestimmten Hs war geboten, weil eine zu grosse Willkür besonders in der äusseren Gestaltung und Verknüpfung der Geschichten in den Hss der Disciplina herrscht. Dazu gehören folgende Züge: abweichende Wort- stellungen, Wechsel in den Einleitungen zur direkten Rede (dixit, dieit, ait, inquit), in den Coniunctionen, von denen et, at, ac, quia, quod und quoniam fast gleichwertig neben- einandertreten, in den Pronomina (ipse, is ille) und in synonymen Verben (invenire und reperire, amittere und perdere etc.). Oft sind die Sprüche enstellt oder es ergibt sich durch Auslassung der Einleitung (Alius philosophus) Confusion mit dem Folgenden.
In der Interpunktion ging unser Bemiihen dahin, möglichst dem mittelalterlichen Schreiberbrauch zu folgen und uns an die einmal gewählte Vorlage zu halten, die sorg- sam interpungiert ist. Jedoch hat sich unsere Genauigkeit nicht bis auf die Beibehal- tung der mittelalterlichen Graphie erstreckt. Es erschien angemesser, dem modernen
Tom. XXXVIl.
XAXVII
Leser das gewohnte Bild der lateinischen Texte in der allgemein üblichen Art zu bieten. Auch für den Variantenapparat wurde keine Ausnahme gemacht.
In Bezug auf diesen bestand für uns keine Notwendigkeit der Vollständigkeit bis in alle, Einzelheiten hin, die nur die Willkür der mittelalterlichen Schreiber noch weiter beleuchtet hätten. Wir haben uns darauf beschränkt, eine Auswahl von wichti- geren Lesungen der bedeutenderen Hss mitzuteilen. Freichlich wird auch da stets der individuelle Geschmak eines jeden Herausgebers verschieden verfahren, aber wir sind doch überzeugt, dass das im Variantenapparat gebotene, verglichen mit dem, was wir, über ‚die einzelnen Hss in der Einleitung gesagt. haben, eine gute Vorstellung von der hand- schriftlichen Fortgestaltung unseres Werkes geben wird.
Die Abkürzung Lab. bezeichnet bei uns jene jüngere Textrezension geringeren Wertes, die Labouderie für seine Ausgabe benützt hat. Besonders meinen wir damit die charakteristischen Hss wie Br’, Lz, M?, M’, P*,P°, W?. Ferner liegt es in der Natur der Sache, dass die Lesungen jener Hss öfters in dem Variantenapparat auftauchen, die in bequemerer Form (Photographie oder vollständige Kollation) bei dessen Abfassung zur Verfügung standen. Ist dabei irgend eine Hs, von der wir nur charakteristische Stichproben besassen (deren gibt es nicht viele), zukurz gekommen, so wird der Schaden bei unserem reichen Material kein grosser sein, wie auch der Umstand beweist, dass viele der uns zuletzt bekannt gewordenen Hss den schon seit ziemlich langer Zeit fest- gestellten kritischen Text in keiner Weise mehr haben ändern können. Wir glauben auch, dass selbst weitere Handschriftenfunde an den einmal gewonnenen Resultaten nicht 'rütteln werden, wenngleich eitrigen Textkritikern der Ausbau des Textes in seinen Ein- zelheiten gern überlassen werden mag.
N:o 4.
TEXT
Original from
Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA
ixit Petrus Alfunsus, servus Christi Ihesu, compositor huius libri: Gratias ago Deo, qui Prologus. D primus est sine principio, a quo bonorum omnium est principium, finis sine fine, totius boni complementum, sapiens qui sapientiam et rationem prasbet homini, qui nos sua aspi- ravit sapientia et suae rationis admirabili illustravit claritate et multiformi sancti spiritus sui ditavit gratia. Quia igitur me licet peccatorem Deus multimoda vestire dignatus est 5 sapientia, ne lucerna mihi credita sub modio tecta lateat, eodem spiritu instigante ad mul- torum utilitatem hunc librum componere admonitus sum, ipsum obsecrans ut huic mei libelli principio bonum finem adiungat me«ue custodiat, ne quid in eo dicatur, quod suae displiceat voluntati. Amen.
eus igitur ia hoc opusculo mihi sit in auxilium, qui me librum hunc componere et in )) latinum transferre compulit. Cum enim apud me saepius retractando humanae causas creationis omnimodo scire laborarem, humanum quidem ingenium inveni eX praecepto condi- toris ad hoc esse deputatum, ut quamdiu est in saeculo in sanctae studeat exercitatione phi- losophiae, qua de creatore suo meliorem et maiorem habeat notitiam, et moderata vivere studeat continentia et ab imminentibus sciat sibi praecavere adversitatibus eoque tramite gradiatur in saeculo, qui eum ducat ad regna caelorum. Quodsi in praefata sanctae disci- plinae norma vixerit, hoc quidem pro quo creatus est complevit debetque perfectus appellari. Fragilem etiam hominis esse consideravi complexionem: quae ne taedium incurrat,
u
0
©
1 Aldefulsi Kl, Aldefunsus Br! Kr, Adelfonsus Bg?M? W', Adelphusus U, Adeuultus Barec, Alfunsus ACCpetDILzP’P®°R, Alfusus H’, Alphunsus Bg!Bx?, Alfonsus Ch E!, Alphonsus UW?, Anfunsus B!Gr, Anfonsus M?V, Anfulsus CorpP*, Amphulsus C', Amfulsus P?, Amphusus P!, Ambfonsus Ms — h. libelli Ch Lz; h. operis P' — 3 supplementum H? — orationem AR, intentionem B! — inspiravit C' Corp, spiravit PFW? — 4 claruit clar. H’ — multiformis Br! IM! PıW' — 5 sua E'KIL'M!TW! — multiplici dign. est vest. M!; visitare Bare — 6 lateret C' CIU — investigante W? — 7 comp. et in latinum transferre Bg? — ut huius operis pr. I, ut hoc meo pr. Corp — 8 dicam I — 9 Amen fehlt B' Bx! Corp Lz M’ Pı P W: — 10 Spiritus sanctus igitur Br! — in auxilio ILz; in adiutorium M'!'P?’ — II lat. sermonem M'! W' — 12 caecationis Bare — elaborarem I — ex praeceptis Lab. — 13 stud. vivere W' — 14 per quam de cr. Lab.; quatenus de cr. Bg'! — 15 audeat C! C?; moderatam studeat invenire-continentiam Ms — 16 gradietur ab hoc saec. M! U — regnum B! Lz P!®U
“ -—- praefatae C' KIP*, pracfinita LUT — 17 notitia Lab. B' Br! C?V — adimplevit Ch, complebit H? W?
„De timore Dei.
De ypoerisi.
2,
[1
20
2
a
2
quasi provehendo paueis et paucis instruenda est; duritiae quoque eius recordatus, ut facilius retineat, quodammodo necessario mollienda et dulcificanda est; quia et obliviosa est, multis indiget quae oblitorum faciant recordari. Propterea ergo libellum compegi, partim ex proverbiis philosophorum et suis castigationibus, partim ex proverbiis et castigationibus Arabicis et fabulis et versibus, partim ex animalium et volucrum similitudinibus. Modum tamen consideravi, ne si plura necessariis scripserim, scripta oneri potius sint lectori quam subsidia, ut legentibus et audientibus sint desiderium et occasio ediscendi. Scientes vero per ea quae hic continen- tur, oblitorum reminiscantur. Huic libello nomen iniungens et est nomen ex re: id est Clericalis Disciplina; reddit enim clericum diseiplinatum. Vitandum tamen decrevi pro possi- bilitate sensus mei, ne quid in nostro tractatu inveniatur quod nostrae credulitati sit contra- rium vel a nostra fide Jdiversum. Ad quod adiuvet me omnipotens Deus cui supernitor. Amen.
Si quis tamen hoc opusculum humano et exteriori oculo percurrerit et quid in eo quod humana parum cavit natura viderit, subtiliori oculo iterum et iterum relegere moneo et demum ipsi et omnibus catholicae fidei perfectis corrigendum appono. Nihil enim in humanis inventionibus perfectum putat philosophus.
noch philosophus, qui lingua arabica cognominatur Edric, dixit fillio suo: Timor Domini
E sit negotiatio tua, et veniet tibi lucrum sine labore.
Dixit alius philosophus: Qui timet Deunı, omnia timent eum; qui vero non timet Deum, timet omnia.
Dixit alius philosophus: Qui timet Deum, diligitt Deum; qui diligit Deum, obe- dit Deo.
Dixit Arabs in versu suo: Inobediens es Deo: simulas tamen te eum amare, et incredibile est; si enim vere amares, obedires ei. Nam qui amat, obedit. -
Dixit Socrates discipulis suis: Videte ne sitis Deo obedientes et inobedientes in eodem. Dieunt ei: Enuclea nobis quod dieis. Qui ait: Dimittite ypocrisim! Est enim ypocrisis coram hominibus simulare se obedire Deo, in occulto vero inobedientem esse. Dicit ei unus ex discipulis: Estne aliud genus ypocrisis, unde homini cavendum sit? Dicit Socrates: Est homo qui in aperto et in oceulto obedire se Deo ostendit, ut sanctus ab hominibus habeatur
l qu. prov. paucis et fehlt Lab.; provehenda viele Hess. füschlich; et paucis fehlt M'; quasi prove- hendo paucis instr. est ac paucis provehenda est Corp; et paucis instr. admonitionibus H® — sum rec. C!C? -— 2 multotiens multis U — 3 composui I — 4 Augensprung hinter castigationibus in den meisten Hess. Voll- ständig in Barc IM'MsP?PoitT — Arabicorum M!W'! — 5 conservavi U — 6 subsidio B'C?H?; quam delectationi Bx! — et ut leg. MsP?; et leg. Lab. — 7 addiscendi U; adiscendi Corp H’ Kl — hic scribuntur A — 8 nomen adiungens A Poit; imponens Bx'; nomen iniunxi KIMg; nom. iniungens vel iniunxi U — et est ex parte W?® — 9 disc. vel alium quae in eo scripta sunt observantem C! — 10 verae cred. U — 11 cui semper nitor C? Corp H? W? (innitor B'!); cui innitor L!; cui semper honor A; cui superanti M! W'; cui semper amen T; cui semper iutonat amen P! — 12 hum. exercitatiori W® — 13 invenerit D — 15 actionibus Lab. — 16 Enoc A Br!KI1P? W?, Enok P', henoch Ms, Enohc Lz; E. igitur phil. BP C'L'MsRÜ — hebraica Br’ — Edrich B! B?Ch, Edrik C?Kr, Edrick M?, Cadric Corp Ctr, Edris R, Edri M!, Educ Br’, Edelo Br', Eidriol Br}, — 17 in negotiatione tua R — lucrum bonum KIMgP®’ — 18 omnia non timet Mg — 19 D. o. non timent eum Ki P? — 22 Arabs filio suo P! — si simulas mente eum amare U; simulans te am. Br’Ch — 25 Dixit ei unus ex discipulis En. EEKIMgP'’P® — cauete yp. M! — 27 aliquod genus AC'U — 28 et non in occulto B' Br! Br? LzP' W° — s. videatur D
Tom. XXXVI1I.
3
et ab eis ideo plus honoretur. Est alius isto subtilior, qui hanc relinquit ypocrisim, ut maiori deserviat: Cum enim jeiunat vel elemosinam facit et ab eo quaeritur si fecerit, respon- det: Deus scit! vel: non, ut in maiori reverentia habeatur et dicatur quia ypocrita non est qui hominibus factum suum nolit propalari. Credo etiam paucos esse qui aliquo huius ypocrisis genere non participent. Videte igitur ne hac seducti laboris vestri praemio privemini! Quod ne contingat, omnia facite munda intentione; ne inde gloriam habere quaeratis!
Dicit alius philosophus: Si Deo firmiter inniteris, omnia crunt prospera «uocum que ieris.
Balaam, qui lingua arabica vocatur Lucaman, dixit filio suo: Fili, ne sit formica
sapientior te, quae congregat in aestate unde vivat in hyeme. — Fili, ne sit gallus vigilan- ı
tior te, qui in matutinis vigilat, et tu dormis. — Fili, ne sit gallus fortior .te, qui iustificat decem uxores suas, tu solam tastigare non potes. — Fili, ne sit canis corde nobilior te, qui benefactorum suorum non obliviscitur, tu autem benefactorum tuorum oblivisceris. — Fili, ne videatur tibi parum unum habere inimicum vel nimium mille habere amicos. Dico tibi:
rabs moriturus vocato filio suo dixit: Die, fili, quot tibi, dum vixi, adquisieris amicos! Ä Respondens filius dixit: Centum, ut arbitror, mihi adquisivi amicos. Dixit pater: Philo- sophus dicit: Ne laudes amicum, donec probaveris eum! Ego quidem prior natus sum et unius dimidietatem vix mihi adquisivi. Tu ergo centum quomodo tibi adquisisti? Vade igitur pro- bare omnes, ut cognoscas si quis omnium tibi perfectus erit amicus! Dixit filius: Quomodo probare consulis? Dixit pater: Vitulum interfeetum et frustatim comminutum in sacco repone, ita ut saccus forinsecus sanguine infectus sit. Et cum ad amicum veneris, dic ei: Homi- nem, care mi, forte interfeci; rogo te, ut eum secreto sepelias; nemo enim te suspectum habebit, sicque me salvare poteris. Fecit filius sicut pater imperavit. Primus autem amicus ad quem venit dixit ei: Fer tecum mortuum super collum tuum! Sicut fecisti malum, patere satisfactionem! In domum meam non introibis. Cum autem per singulos sic fecisset, eodem
1 utilior AB' Br Gr MW? P+P> P° W?, ulterior R, vilior Lz — reliquit ABarcCchDM!'MgMsW: — maiora P? — 2 des. ypocrisy Lz — vel iei. Corp — elemosinas A — dat C’Ch — et quisquis quacsierit resp. Br? — quid fec. BL!TU — 3 Deus seit bene ut M?; D. scit quae fecerimus et quae non B? — quia fehlt AH?°; quod C! P®; dicatur de eo: Iste non est yp. B? — 4 omnibus Br! Kr — bonum opus suum B’ — noluit AMgP°’P*®; non vult H’M?P°; noluerit Br’; non quaerit manifestari B’ — in al. Corp Kr — 5 hinc sel. KIP®; huic subditi M! W! — 6 nec Bx!'RW' — 7 o. tibi ABr!C' E'Gr Mg P?P*:P® — 9 ebrayca Br! Gg? P! — Lucamam L'M*Poit W', Lucama ACorp E’KIM:P',W?, Lucamia Ch, Lucamas Lz, Lucamat Br’, Lucaniam B'Br’Bx?’C’E'MsR, Luchaniam Barc Lucanias C!, Lucania Bg'DMgP°’P: U, Lucana H’V, Lucanum P>, Licaniam L?, Lucaxpia P! — 10 aest. vindemiat Br! — Umstellung gallus fortior.... gallus vigilantior Ch KI P® — 11 castigat H’ — 12 .V. gallinas suas Corp; -xx- uxores Bx' — tu unım solam DL!U; tu solam tuam Mg — 13 b. s. reminiscitur BarcCh CptMs — cito obl. Br? — 14 parum numeri C? — un. h. amicum .... ini- micos Be? E?H?’P? Poit — centum A; tres P? — tibi quia Barc Br’M! Ms P’T (quod Ch); et dicam quare Be? — 15 quot t. viros acq. d.v. Bg!K1P® — dum vixisti Br C!M'MgPıW' — 16 Tres H® — pater quia ph. B'Br’M’M:P: — 17 prior te H'LzV — 18 medietatem Br'MgP'! — tres H’ — 19 si vel unus solus inter omnes erit tibi am. perf. P° -- 20 probare fehlt Lab.; Quom. probabo E'P? — frustratim B! Be? Br! Bx' KlKr Lz MP: pP» P®, frustratum L'MsRT — 21 for. sit sanguinolentus modicum effectus W? — 21,22 Amice care hom. i. P'!; care mi frater forte i. Br?; Hom. casu fortuito i. W® — 22 reponas vel sepelias EKIP!F — 24 malum sic penam feras PP — 25 intrabis gleich häufig — Ivit filius ad singulos alios qui eodem resp. P®
N:o 4.
15
N or
De formica. De
gallo. De canc. 0
I. Exemplum de dimidio amico.
Il. Exemplum de integro amico.
10
1
20
25
4
responso ei omnes responderunt. Ad patrem ergo rediens nuntiavit quae fecerat. Dixit pater: Contigit tibi quod dixit philosophus: Multi sunt dum numerantur amici, sed in neces- sitate pauci. Vade ad dimidium amicum meum quem habeo et vide quid dicat tibi! Venit et sicut aliis dixerat huic ait. Qui dixit: Intra domum! Non est hoc secretum quod vieinis debeat propalari. Emissa ergo uxore cum omni familia sua sepulturam fodit. Cum autem ille omnia parata videret, rem prout erat disseruit gratias agens. Deinde patri retulit quae fecerat. Pater vero ait: Pro tali amico dicit philosophus: Hic est vere amicus qui te adiuvat, cum saeculum tibi deficit. Dixit fillus ad patrem: Vidisti hominen qui integrum sibi amicum lucratus fuerit? Tune pater: Non vidi quidem, sed audivi. Tunc filius: Renuntia mihi de eo, si forte talem mihi adquisiero! At pater: ?
elatum est mihi de duobus negotiatoribus, quorum unus erat in Aegypto, alter Baul- R dach, seque solo auditu cognoverant et per internuntios fro sibi necessariis mittebant. Contigit autem ut qui erat Baldach, in negotiationem iret in Aegyptum. Aegyptiacus audito eius adventu occurrit ei et suscepit eum gaudens in domum suam et in omnibus ei servivit sicut mos est amicorum per octo dies et ostendit ei omnes manerlas cantus quas habebat in domo sua. Finitis octo diebus infirmatus est. Quod valde graviter dominus de amico suo ferens ascivit omnes medicos Aegyptiacos, ut amicum hospitem viderent. Medici vero palpato pulsu, iterum et iterum urina respecta, nullam in eo agnoverunt infirmitatem. Et quia per hoc nullam corporalem agnovere infirmitatem, amoris sciunt esse passionem. Hoc agnito dominus venit ad eum et quaesivit si qua esset mulier in domo sua quam dili- geret. Ad haec aeger: Ostende mihi omnes domus tuae mulieres, et si forte inter eas hanc videro, tibi ostendam. Quo audito ostendit ei cantatrices et pedissequas: quarum nulla ei complacuit. Post haec ostendit ei omnes fillas: has quoque sicut et priores omnino reppulit atque neglexit. Habebat autem dominus quandam nobilem puellam in domo sua; quam iam diu educaverat, ut eam acciperet in uxorem; quam et ostendit ei. Aeger vero aspecta hac ait:
1 regrediens Barc, egrediens L!, veniens E®KI —- narravit R— 2 ut dixit Lab.; quod dicunt plu- rimi Ms — munerantur Cp Corp, nominantur Poit; qui num. Be’H?KIY; dum num. am. in prosperitate H? — 3 pauci dum in nec. probantur P? — U hat am Rande zwei Verse: Tempore felici multi numerantur amici Cum fortuna perit, nullus amicus erit — ad unum amicum Br! Kr — Ivit M!Pı W: W® — 4 Intra cito DMs —5 deb. probari T (approbari P') — sorore Poit; ux. de domo sua P! — sepulcrum B!Br' M! — 6 peracta Ms, parata vel peracta (Glosse) U,’ praeparata E'! — D. domum rediens quae sibi dimidius amicus eius fecerat per ordinem patri retulit C! — 8 mundus tibi Br? C?ChD, necessitas E!, substancia M!P® — Vidistine C?R, Audisti E:KI1P® — int. s. am. in diebus suis P' — 9 aud. diei P! — 11 mercatoribus C?Ch W?, burgensibus neg. M? — oerat natus Ch — Baldac gleich häufig, Baldaac H’W?® — 12 et pariter nuntios pro s. n. ad invicem mitt. H®: Pı W°; per int. qui mittebantur W'; per int. proprios sibi necessaria mittebant KIP® — 13 pro negotia- tione H?; ad negotiandum P* — 15 mos erat E?Lz M’P® — antiquorum B!B — mos erat am. tempore illo P'; sicut mos erat apud illos B? -— per - VII- dies M!P’W' W2 — o. m. kantus et cantatrices U; maneries Bg' Br' KIM!P*; omnes mulierum cantus P?W'; omnes canta-trices P!; Cantus et omnia quae habebat iocorum genera ostendebat ei B?; omnes thesauros quos hab. Ch; omnia quae hab. PP — 17 adivit Br! P'! W?, vocavit R, convocavit H®, monuit M® — ut am. visitarent M?P?; ut am. sospitem facerent V; ut am. curarent Be’ — 18 inspecta Br!Bx'C'E’®H’KrP® — 19 cogn. Br! Br’C? MM? P?’P*; invenerunt Bg'Kl — amorem sciunt Br! Kr; sciverunt P*; sentiunt ACh; dixerunt Br? — 20 quam dil. inquisivit et si esset sibi eam obtulit se daturum W? — 21/22 hanc quam diligit anima mea (? — 22 tibi dicam H? — 23 placuit Lab. — 24 respuit DH?
XXXVII.
d
Ex hac est mihi mors et in hac est mihl vita! Quo audito dedit ei puellam nobilem in uxorem cum omnibus quae erat cum ea accepturus. Et praeterea dedit ei ea qyuae erat daturus puellae, si eam acciperet in uxorem. His completis, accepta uxore cum his quac cum uxore acceperat et negotiatione facta rediit in patriam. — Contigit autem post haec ut Aegyptiacus omnia sus multis modis amitteret, et pauper effectus cogitavit apud se quod iret Baldach ad amicum quem ibi habebat, ut sui misereretur. Iter ergo nudus et famelicus arripuit atque Baldach intempestae noctis silentio pervenit. Pudor autem ei obstabat ne domum amici adiret, ne forte incognitus tali tempore domo expelleretur. Templum ergo quoddam antiquum intravit ut ibi- dem pernoctaret. Sed cum ibi anxius multa secum diu volveret, occurrerunt sibi duo viri prope templum in civitate, quorum unus alium interfecit clamque aufugit. Multi ergo cives pro strepitu decurrentes interfectum reperierunt, et quaerentes quisnam homicidium perpetras- set, intraverunt templum sperantes homicidam ibidem reperire. Aegyptiacum vero illic repe- rierunt et sciscitantes ab eo quisnam virum interfecisset, audierunt ab ipso quia ego illun interfeci. Paupertatem enim suam morte saltem finire vehementer cupiebat. Captus itaque et incarceratus est. Mane autem facto produeitur ante iudices et morte condempnatus dueitur ad crucem. Multi vero de more accurrerunt, quorum unus fuit amicus eius cuius causa Baldach adierat. Qui acutius- eum intuens deprehendit esse amicum quem in Aegypto reli- querat. Reminiscens itaque bonorum quae.sibi in Aegypto fecerat, cogitans etiam quia post mortem retribuere illi non poterat, mortem pro ipso subire se decrevit. Voce igitur magna exclamavit: Quid innocentem condempnatis quove eum ducitis? Non mortem meruit, ego virum interfeci. At illi iniecerunt manus in eum atque ligatum secum ad crucem traxerunt aliumque a poena mortis absolverunt. Homicida vero in eodem agmine haec intuens gradieba- tur atque secum ait: Hunc interfeci, et iste dampnatur! Hic innocens supplicio deputatur, ego nocens libertate fruor! Quaenam causa est huius iniustitiae? Nescio nisi sola sit Dei
patientia. Verum Deus, iudex iustus, impunitum scelus nullum dimittit. Ne igitur posterius :
in me durius vindicet, huius me prodam criminis esse reum; sicque eos a morte absolvendo
l ot ex hac B!Br?R; Ex hac michi vita et mors et in hac etiam vita mea M'; et in hac mea vita
dependet W? — statim dedit aegro W? — 2 accepturus fuisset Lz — daturus in dotem P® — 4 in patriam suam gaudens W? — 5 pauperrimus P®° — 6 si sui mis. M'; ut sibi in aliquo subveniret W? — unudatus Re?
— 7 intempestive W?, intempestius E', in tempestate AB MsM’P® — d. a. intraret B'Bx!'CorpE? — 8de domo pateretur repulsam W? — antiquum fehlt Lab. H’Ms P' — tristis intr. Ch — 9 ecce occurrunt duo viri Hs — lOtempl. deciv. B' Ms, civitatio M', vicinitate Corp — 11 accurrentes C' C:E’Ms, concurr. W!, occurr. Kr; Multi de mane cives euntes ad templum reper. int. H® — reperiunt Br! C' Corp Cpt Kr U — 14 vehemen- ter fehlt Lab. — 15 productus est M! W'«— 16 ad patibulum P? — de morte B!KIU; de morte huius dolen- tes Br'; pro morte P®; de civitate occurr. Ms; concurrerunt Corp H? — 17 Et propius eum int. V — 18 etiam “fehlt Lab. — 19 se fehlt A Be’ Br! E' Lz Ms W:; sibi deer. Ch — 20 inn. hunc H®; innoxium W: — condemp- nastis Lz — dedlucitis R— Non iste BC: D, ipse Ch — ego enim Br! Kr; ego autem M! — 21 ad mortem Ms, ad patibulum P® — duxerunt CorpE!, adduxerunt Ch, duxerunt vel attraxerunt U — 23 et aiebat sccum V; secum ait Bx' M'!P*; secum dicebat C'Ch H’Ms P®; secum conferebet Corp; talia secum volvebat E'; secum
cogitans dicit E?; secum cogitavit dicens Lz; secum ruminans Barce — Hominem int. KIP’; Ego int. Lz — damenabitur P? -- 24 noc. et culpabilis gaudeo lib. W® — iustitiae C'ChH'IP’P’W°; iust. vel. ini.
(Glosse) U — 25 potentia M', providentia W?, sapientia L! U, misericordia Bx? — Verus Bare Ms, Vere M! W' — Deus verax est et imp. KIP? -- nulli ChM'P'! W', nunguam M? — 25.26 Ne ergo durius post. me inlicet M'W! (iudicet deus P!) — post. durius luam P®
N:o 4.
—
5
De constlio.
a
20
25
6
quod commisi luamı peccatum. Obiecit se ergo periculo dicens: Me me qui feci; istum dimit- tite innoxium! IJudices autem non parum admirantes hunc alio a morte absoluto ligaverunt. Iamque de iudicio dubitantes hunc cum reliquis prius liberatis ante regem duxerunt eique omnia ex ordine referentes ipsum etiam haesitare compulerunt. Communi itaque consilio rex eis omne crimen quod sibi imposuerant condonavit, eo tamen pacto ut criminis sibi impositi Gausas patefacerent. At illi rei veritatem ei exposuerunt. Communi autem consensu omnibus absolutis indigena qui pro amico suo mori decreverat ipsum in domum suam introduxit eiyue omni honore pro ritu facto inquit: Si mecum manere adquiescis, omnia nobis prout decet erunt communia; si vero repatriare volucris, ıuae mea sunt acqua lance partiamur. At ille natalis soli dulcedine irretitus partem totius substantiae quam ei obtulerat recepit sicque repatriavit. — His itaque sic relatis inquit filius ad patrem: Vix poterit talis reperiri amicus.
ixit alius philosophus propter amicos non probatos: Provide tibi semel de inimicis et D milies de amicis, quia forsitan «quandoyue amicus fiet inimicus et sic levius poterit perquirere dampnum tuum. |
Item alius philosophus: Cave tibi de consilio illius a 4uo petis consilium, nisi tibi sit fidelis comprobatus.
Item alius philosophus: Consule amico tuo in bonum «uantum poteris, etsi tibi credere noluerit. Justum est enim ut sibi bene consulas, licet rectum ut insulsus tuum non scyuatur consilium. |
Alius: Noli cansilium tuum omni revelare homini. Qui enim consilium suum in corde suo retinet, sui juris est melius eligere.
Alius: Consilium absconditum quasi in carcere tuo est reclusum, revelatum vero te in carcere suo tenet ligatum.
Alius: Ne te associaveris inimicis tuis, cum alios possis reperire socios. Quae eniım male egeris, notabunt; quae vero bona fuerint, devitabunt.
l pro peccato quod comm. penam sustincebo M'; nec quod comm, volo tacere peccatum. Exclamans ergo Jixit: Ego ego sum qui eum interfeci, hunc innocentem dim. W® — 1/2 Me me qui feci (id U, istud homicidium P®) capite P!P®, tenete EKIM!P®, occidite Lz, interficite U, suspendite Ch L?; qui feci malum dlampnate P?; qui feci hoc scelus accipite C?; Me miserum interficite qui hoc scelus operatus sum C'!; Ecce ego qui feci istum inn. dim. Be? — 2 non modicum W? — 3 Itaque Br! Kr W? — dub. tres simul ante regem statuerunt P? — 4 hacs. fecerunt Br? Ch M! — assensu M! W'! - 5/6 causas faterentur Br?; ut impuniti c. pat. P? — 6 ediderunt P? — consilio Kl P'P® — 8/9 prout potuit P® — 9 acqualiter p. M! W'; partiemur T; partiar tecum H?°; impartiar tibi M'!'W: — 10 dulc. allectus Br? — Zusatz B' Br? M?: irret. maluit cum paucis repa-
triare quam pluribus locupletatus absque uxore et liberis abunde (alibi M?) remanere, dann partem t. s. —,
11 talis fehlt Lab. — 13 fit Ms — poteris BChHKIM?MsP® — 15 acons ChKlLzM’P'W®: — non petis BarcBr’ Ch L'M!UW': — cum non sit Bx! — 16 fid. et probatus Br?H?’P°®; probatus amicus E’H? — 17 in bonis M! W! — 18 nol. noli desistere Ms — bene fehlt Lab. und sonst — inconsultus Lab. C! C?I, inconsulsus Ww' — 20 0. h. propalare W? — en. cons. tuum Lab. KIP® — 21 etiam melius M! W! — 22 Cons. tuum H’ KIM! P° — inclusum Ms, retrusum die meisten Hss — 24 te associes Br’DH?’RV; Ne associeris_ Br! Ch Corp E'E’Kr P®P® W'!; Ne socieris Kl — a. invenire poteris Kl — 25 mala Br!’ H? — dev. proponere Corp, evitabunt W‘”, deviabunt Barc Br! Bx!'ChD (an Rande: denigrabunt) H’IKlKr L!MgP?RT, depravabunt L?M! W', denigra- bunt U, non curabunt Br’, male notabunt W?
Tom. XXXVII.
Dixit quidam versificator: Est una de huius saeculi adversitatibus gravioribus libero homini quod necessitate cogitur ut sibi subveniat requirere inimicum. Quaesivit quidam a quodam Arabe: Quae maior adversitas contigit tibi in hoc saeculo? Arabs: Necessitas com- pulit me convenire inimicum, ut quae volebam mihi concederet.
Alius: Ne te associaveris leccatori, cuius societas est/tibi dedecus.
Alius: Ne glorieris in laude leccatoris, cuius laus est tibi vituperium et vituperium laus. — Quidam philosophus transiens per viam alium repperit philosophum cum quodam leccatore iocantem atque ait: Simile sibi simile attrahere adamantis est. Atille inquit: Nun- quam me sibi adiunxi. Ad haec transiens: Cur ergo ei applaudebas? At ille: Non, sed magna necessitate cogitur etiam honestus homo latrinam adire.
Alius philosophus: Fili, grave est arduas ascendere mansiones, et ab eisdem descen- dere facile est.
Alius philosophus: Melior est inimicitia sapientis quam amicitia insipientis.
Alius philosophus: Non habeas pro magno amicitiam stulti, quia non est permanens.
Alius philosophus: Melior est societas simplicis inter sapientes nutriti quam pru- dentis cum leccatoribus educati.
Alius philosophus: Dulcior est sapienti aspera vita inter sapientes quam duleis vita inter insipientes.
Alius philosophus: Sapientiae duae sunt species: una naturalis, alia artificialis; quarum una non potest manere sine alia.
Alius: Ne committas stultis sapientiam, quia eis esset iniuriosum; neque sapientibus eam deneges, quia quod suum est eis auferres.
Alius: Huius mundi dona diversa sunt: quibusdam enim datur rerum possessio, qui- busdam sapientia. Quidam loquens filio inquit: Quid malles tibi dari, an censum an sapien- tiam? Cui filius: Horum quodlibet alio indiget. — Fuit quidam sapiens versificator egregius sed egenus et mendicus, semper de paupertute sua amicis conquerens, de qua etiam versus composuit talem sensum exprimentes: Tu qui partiris partes monstra mea cur mihi desit! Culpandus non es, sed die mihi: quem culpabo? Nam si constellatio mea est mihi dura, a te quoque id factum esse indubitabile est. Sed inter me et ipsam tu orator et iudex es. Tu dedisti mihi sapientiam sine substantia. Dic ergo mihi: quid faciet sapientia sine substantia?
1 gravior ChH?’M! — 2 quinec. Barc Corp, quando nec. Br! E Kr Lz — regitur Br? — conveniat W? — requ. amicum CorpE'! — 5 cuius consortium Lab. — 7 Loycos quidam phil. tr. Br? — 8 iacentem B!U, leccantem W?, loquentem KIM: W', ludentem P®° — Similem sibi similem attr. Br! Kr; Dissimile sibi attr. M' W'; Simile sibi concedere ad. est P?; et ita incropavit: Sibi similem quemlibet acquirere ad. est Lz — natura adam. Br? — 8/9 Numquid me s. adiunxit Kl P' — 9/10 Nonne magna nec. M!; Non sponte sed nec. Br’, Non voluntate E’? (am Rande) — 10 latrocinium Br’; sed m. necessitas cogit etiam quandoque honestum adire latronem H® — 11 mentiones Lab.C!C? — 15/16 fehlt Lab. — 16 cum lecc. prudentiam legentis M! W' — 21 invidiosum P? — stulto... sapienti M! — 22 quia suum est eis conferre Lab. — 23 modi C! CM? W°® — 24 an vor censum fehlt Lab.; id aureum cens. Lz; sensum C! E!KIM?P’ — 25 quidlibet P®, quilibet Br! P?; Horum quolibet (qu. alio W?) indigeo H? W? — 26 de mendicitate Br? — 27 talem sententiam M! W!: — partiris monstra cur pars mea mihi desit Lab.; mea (meas Ch) cur mihi desunt Ch M! W' (desint W?); monstra meam cum mihi desit Ms — 28 quem vituperabo P? — 29 tu ordinator Bx! — 30 quid valet C?
N:o 4.
5 De lecratore.
10
20
De sapientia.
De silentio.
10
1:
un
20
25
8
Accipe partem sapientiae et da mihi partem pecuniae! Ne patiaris me illo indigere cuius damnum erit mihi pudori!
Dixit quidam philosophus: Tribus modis indiget unus alio: Cuicumque benefeceris, in eo maior eo eris; quo non indigueris, par ipsius eris; quo vero indigueris, minor eo eris.
Alius: Claritas animae sapientia est, census vero claritas corporis est.
Alius: Sapientia corpora mortua sua claritate vivificat, velut terra arida humiditate pluviae virescit.
Discipulus magistro: Quomodo habendo me inter sapientes discipulos computabor? Magister: Serva silentium, donec sit tibi loqui necessarium. Ait enim philosophus: Silentium est signum sapientiae, et loquacitas est signum stultitae. — Alius: Ne festines respondere ddonec fuerit finis interrogationis, nec (Wuaestionem in conventu factam solvere temptes, cum sapientiorem te ibi esse prospexeris, nec quaestioni alli cuiquam factae respondeas, nec laudem appetas pro re tibi incognita. Philosophus enim dieit: Qui de re sibi ignota laudem appetit, illum mendacem probatio reddit. — Alius: Adquiesce veritati sive a te prolatae sive tibi obiectae. — Alius: Ne glorieris in sapientibus verbis tuis, quia prout philosophus testa- tur: (ui in suis verbis sapientibus gloriatur, stultus esse comprobatur. — Haec omnia faciens connumeraberis inter discipulos sapientiae atıjue prudentiae.
Philosophus dieit: Qui prudenter inuirere voluerit solutionem prudenter intelliget.
Alius: Quicumque erubuerit sapientiam ab aliis investigare, magis erubescet ean- dem a semetipso inquiri.
Alius: Qui brevi tempore pro pudore disciplinam non patitur, omni-tempore in pudore insipientiae permanebit.
Alius: Non omnis qui sapiens dieitur sapiens est, sed qui discit et retinet sapi- entiam. i
Alius: Qui in doctrina defecerit, parum generositas sua ei proderit. Dogmate indiget nobilitas, Sapientia vero experientia.
Alius: In quo sua desinit nobilitas, avorum nobilitatem haut congrue reservat.
Alius: Nobilitas a’ me procedens est mihi cordi plus quam quae patrum procelit. nobilitate.
l uno illo me ind. Br'; illo iure ind. H® — 1/2 ıne ullo ind. credo non erit tibi pudori M!; cuius d. est mihi pudor H?; d. cuius erit mihi pudori Lab.,; d. cuius mihi causa erat pudori Br?; cuius donum erit m. p. Barc Br! BC: ChCorpDE'EL'!MsP’UV; et cuius donum P® — 3 ind. vir unus alio Br!'Kr — 5 sensus E'KIMsRYV — corp. sanitas claritas est P® — 6 clarificat Br’ — 6,7 hum. vir. pluviali C”ChD — 9 hinter necess. Zusatz Lab. (B! Br? Lz CM: M? Pı W?): Maledicam linguam indietum emendat silentium — 12 perspexeris B' C! U,
conspexeris Br?Br?Ch V, cognoveris M? — altcri cuiquam Br?’Ch; ad quaestionem cuidam alteri factam Br’ — 14 reprobatio Br'; illum approbo (probo Kl) esse mendacem Bg'Kl — probatae M?T, propalatae Ch —
16 delectatur D — comprobabitur Ms -- 16/17 Haec o. f.... prud. fehlt Lab. — 17 conversaberis H® — 18 inqu. noverit sol. BareBx' H’M'Ms TU; vol. quaestionem L? — unsinniges Salomonem Bg! Br’Mg -- 19/20 fehlt Lab. — 21/22 fehlt MW! — 2729 fehlen Lab. auch B! Bg' KIP! — 27 Fehler bei avorum und haut (aut) = haud: nob. aurorum h. c. reservatur V; nob. aliorum hanc c. reservavit E? (zut c. reservat Br’); des. sapientia et nob. eorum autem c. res. Poit; des. aut defieit nob. hanc congr. restringit U; nob. avorum hanc c. reservant
Bare; h. c. reservatur DL! V; nob. des. augeri nobilitate hane non congrue reservat M'! W'! — 28 est in corde PR — qui die meisten Hss. — a patrum CorpT’, ex patrum Ch, a parentum HH’; unsinniges quam pater
(pactio W') procedit Ms; quam qui patrem praecedit nobilitate U Tom. XXXVIL.
9
Arabs: Quidam versificator prudens et facetus, sed ignobilis, cuidam regi versus suos JII. Exemplum
obtulit. Cuius notata prudentia rex eum honorifice suscepit. Huic igitur invidebant alii ver- de tribus sificatores sua superbi generositate regemque convenientes inquiunt: Domine rex, cur hunc versificato- tam vili ortum prosapia adeo magnificas? Ad haec rex: Quem vituperare putastis, magis ribus.
laudastis. Ipse vero qui vituperabatur, haec adiunxit: Rosa ex spinis orta nequaquam 5 blasphematur. Rex autem maximis honoratum muneribus eum dimisit. ontigit ut quidam versificator nobili ortus prosapia, parum autem disciplinatus regi cuidam C versus suos offerret. Quos acceptos rex male «quippe compositos sprevit nihilque sibi dedit. Inquit igitur versificator regi: Si non pro versibus, saltem pro generositate aliquid mihi tribuas. Rex ergo: Quis est pater tuus? At ille sibi indicavit. Ait rex: Semen in te ıo degeneravit. Cui versificator: Saepe, rex, frumento oritur siligoe. Ad haec rex: Te minorem quam patrem tuum probasti. Illumque immunem sic dimiisit. lius versificator item venit ad regem, patre ignobili, sed matre generosa. Incompositus A quidem incompositos obtulit versus. Cuius mater fratrem habebat litteratura et facetia splendidum. Rex autem nequaquam eum honorifice suscepit. Quaesivit tamen ab eo, cuius ıs fillus erat. At ille praetendit ei avunculum suum; unde rex in nimium risum se convertit. Aiunt ei sui familiares: Unde iste tantus risus procedit? Ait rex: Fabulanı quandam in libro quodam legeram, quam hic oculis conspicio. At illi: Quae est illa? Ait rex: Mulum noviter jyYy. Exemplum natum vulpis in pascuis invenit atque admirans ait: Quis es tu? Mulus dicit se Dei .crea- de mulo et turam esse. Cui vulpis: Habesne patrem aut matrem? Mulus ait: Avunculus meus est 20 volpe. equus generosus. — Sieut ergo mulus non recognovit asinum patrem suum, eo quod pigrum et deforme animal est, sic iste patrem suum confiteri erubescebat pro inertia sua incognitunt.. Rex tunc convertens se ad versificaiorem ait: Volo ut indices mihi patrem tuum. At ille sibi indicavit. Cognovit ergo rex quia pater eius vilis et indisciplinatus erat, et ait servis suis:
Demus huic de rebus nostris, quia non degenerat. 25 rabs ait patri: Miror me legisse in temporibus praeteritis nobiles, facetos, sapientes hono- De vera nobili- rari, modo vero soli venerantur leccalores. Ad quod pater: Ne mireris, fili, quia clerici late.
clericos, generosi generosos, faceti facetos honorant, leccatores a leccatoribus venerantur. Filius: Vidi et aliud: quod clerici pro sapientia sua non sunt honorati; unde facti sunt lecca- tores et ad magnum venere honoren. Tunc pater ait illi: Hoc quidem ex inertia temporis so contigit. Ad quod filius: Edissere mihi, pater kariseime, veram nobilitatis diffinitionem. Et
1 providens Br? — 3 regi conv. Lab. — 4 pro sapientia CorpH?P® — 6 oneratum P?, ornatum B'! Br! M® — 8 male quidem Lab.; quippe fehlt Ch H’K1M' P* — dispositos B' Br? M! — 9 erubescens versif. Be? — pro nobilitate mea L!; pro voluntate Br’ — 11 in’frum. Lab., pro.frum. M' P®, ex frum. Br’ C' CChL'P°V; inter frumentum Corp — te minoris generositatis Lab. (B! C' CM? M°® W?*); minoris pretii PP — 12 immune- ratum Barc C! T. irremuneratum Br’M!P* — 14 litteratum Lab. Br! Br’ Br’C'C’KlKrLzP'P*P® — fac. vel facundia (Glosse) E’; sed facie spl. Br?; et carnali specie spl. W® — 15 nequ. fehlt B' Br’ M: — 17 processit Ms — Fab. quondam Br! Kr U — 18 Quaenam Lab. — 21 recognoseit Lab. C' C', cognovit Br! CorpKr M' Ms U — 21/22 pigr. et def. et rude animal P® — 22 erubescit Be? Bx' Corp H?, erubuit P! — 24 quia vilis in duplo erat et ait M! — familiaribus suis Ms — 28 honorantur viele Hss, venerati sunt A — 29 Discipulus: Audi aliud quia H°; Disc. Vado ad alia: video quod Br? — non s. hon. nec boni pro bonitate P* — 29/30 hon. unde facti sunt bilingues lecc. aliud clausum in pectore et aliud in ore gestantes-ad magnum exinde devenere hon. H? — 3% devenere Kl Kr P* — Hoc quoque Corp Ctr — Hoc. qu. hac in. Lab.; pro in. Kl
N:o 4, )
10
pater: Ut, inquit, Aristotiles in epistola sua quam Alexandro regi composuit, meminit: qui* cum ab eo quaereret quem sibi ex heminibus consiliarum faceret, taliter per epistolam respon- dit: Accipe, ait, talem qui septem liberalibus artibus sit instructus, industriis septem eruditus, septem etiam probitatibus edoctus, et ego hanc aestimo perfectam esse nobilitatem. — Et fillus: Haec nobilitas in tempore meo non contingit, immo auri etr argenti tota est quam video nobilitas, ut ait versificator:
[2,1
Glorificant gazae privatos nobilitate Paupertasyue domum premit altam nobilitate.
Versificator quidam de adversitatibus saeculi, quae super nobiles veniunt, vefsus fecit istos sub persona nobilium: Die, inquit, illis qui pro adversitatibus quae nobis accidunt nos contempnunt quod saeculum nulli feeit contrarium nisi nobilibus tantum. Nonne vides quod mare devehit stercora et paleas, et pretiosi lapides in fundum vadunt? Et nonne vides quod in caelo sunt stellae e quibus nescimus numerum? At insuper nulla quidem patitur eclipsim praeter solem et lunam. Et pater: Ex temporis inertia accidit quia homines
ıs in divitiis solum iudicant gloriandum. De septun arli- U”; ex discipulis interrogavit magistrum suum et dixit: Cum septem sint artes et septem
1
oO
rn probitates et septem industriae, vellem ut haec mihi sicut se habent enumerares. Magister: Enumerabo. Hae sunt artes: Dialectica, arithmetica, geometria, phisica, musica, astro- nomia. De septima vero diversae plurimorum sunt sententiae quaenam sit: Philosophi qui prophetias sectantur, aiunt nigromantiaın esse septimam. Aliqui ex illis videlicet qui pro- “ phetiis non credunt, philosophianı volunt esse septimam, quae res naturales vel elementa mun- dana praecellit. Quidam qui philosophiae non student, grammaticam esse affırmant. Probitates vero hae sunt: Eyuitare, natare, sagittare, cestibus certare, aucupare, scaccis ludere, versificari.
o
2
l memini Barce T — 5 Haec nob. temp. meo evanuit W? — 7 Clarificant P®, Bellificant Bx!, Edifi- cant Kr, Vılificant Bx? — gemmae Br? — 8 fehlt P? — selten richtig, so Be? Ch pr; p. domus H°KrMg; p. homi- num premit altera nobilitatem P*; altam nobilitatem H’Mg (dahinter et genus et formam Ctr); alta nobilitate T; zumeist altera nobilitate Lab. Barc Br'C!C: P'; altera nobilitatem I — 9 quae superveniunt nob. Lab.; quae homini Br’M' (hominibus Ch) everinnt Barc Ms W!; quae super nob. fluctuant P? — 9/10 versus .. . nobilium nur Br’ Ch EIKrM!MgMsT UW' — 11 nullis Lab., nullum C? Ms — fecit deus CP? — 11/12 N. quidem mare P’P® — 12 quod fluvius in m. der. Corp — paleam Corp — ad f. Ms; in profundum H? Pı P:P:° P®; in vadum I; cadunt PP — 13 stellae fixae P° — de quibus M! P* W: W*, quibus meistens — 13/14 nulla quidem p. zumeist; nulla quae p. Corp, nulla ir.de p. H®; At illarum nulla p. ecl. nisi sol et luna V; Et stellarum nulla ecl. p. nisi sol et luna tantum I — 17 indicares et enum. C'ChL! -—- 18 Graimmatica - Dyaletica - Recthorica - Arisme- thica - Geometria - Musica - Astronomia Ch; Dial- Gram - Rhetorica - Arismetica - Geom - Mus et Astrologia H®; Gram - Dyalethica - Physica - Arismetica - Geom - Mus - Astron - W? -—- 19 philosophorum I’Kr M!, diversorum P! U — phisiei (ph’ici) Bare — 20 prophetias (philosophias Ch V, philosophyam P! W?) non sect. ale Hss: non zu tilgen — 20/22 überall verderbt: qui prophetiis et philosophiae credunt (non credunt Br?) volunt (nolunt Br! Kl Lz) esse scientiam (septimam Br?) quae res nat. vel el. mund. praec.; Qui pro philosophis habentur et philospphiae credunt P!. Ganz kurz L!: Quidam enim nigromantiam - quidam grammaticam - quidam theologiam septimam esse affirinant — 22 aff. septimam et principalem C? — 23 fustibus cert. P!, armis cert. H* — 24 schachis Be? M:, schacis Kl
Tom. XXXVIIL
11
Industriae hae sunt: Ne sit vorax, potator, luxuriosus, violentus, mendax, avarus
et de mala conversatione. Discipulus: Hoc tempore puto neminem huiusmodi esse. orrexit quidam philosophus filium suum: Cave mendacium, quia dulcius est carne C volucrum.
Alius: Cum leve sit mendacium proferre, quare videtur grave veritatem dicere? 5
Alius philosophus: Si dicere metuas unde paeniteas, melius est dicere: non! quam: sic!
Alius: Verecundia negandi cave ne inferat tibi necessitatem mentiendi, quia honestius est rem negare quam longos terminos dare.
Alius: Terminum termino addere roganti est hoc tempore calliditas negandi.
Alius: Si mendacio quilibet salvatur, multo magis veritate salvatur. — Accusatus ıo quidam ductus est ante regem iudicem negansque crimen impositum tandem convincitur. Cui rex: Duppliciter punieris: semel pro crimine commisso,' secundo pro commisso negato.
Alter quidam consimiliter accusatns quod commiserat non negavit. Dixeruntque qui regi astiterunt: De crimine confesso iudicium sumet. Non ita, rex inquit, quia philosophus dieit: Confitenti peccatum ratio est relaxare iudiecium. Sicque liber factus a rege discessit. ıs
Socrates: Sicut homo mendax in principis comitatu non convenit, sic a regno cae- lorum excludendus erit.
Quidam philosophus dixit filio suo: Dice esse mentitum, qui malum dieit malo vincen- dum, quia sicut ignem ignis non perimit, sic malum malo non cedit. UÜt igitur ignem aqua extinguit, sic bono malum quilibet destruit. m
Alius: Ne reddas malum ne similis sis malo, sed redde bonum ut melior sis malo.
Alius: Ne confidas in malo si periculum evaseris, ut aliud ineas, quia illud non faciet ut simile pertranseas.
Dixit Arabicus filio suo: Si quemlibet videris malis operibus praegravari, ne te intro-
mittas, quia qui pendulum solverit, super illum ruina erit. 25 1 sis ACh H’KI? Ne sit quis Be? — vinolentus die meisten Hss. — 3 statt carne aller Hss. elwa carmine? Verworren carne naturalis (nalis) cantu vol. U — 5 qu. tibi vid. Barce — 6 meist verderbt, da man
sic zum Folgenden bezog (Sic verecundia) und ein nunquam konstruierte, z. B. Lab. Bx'! Corp M! P:P* P®, auch dicere ausliess, wie AC!C?E?GrP*P*R. Melius est non dicere quam sit verecundia neg. Cave ne inferas tibi nec. P!; melius est non loqui quam verec. neg. Barc. Ganz willkürlich die Gruppe Br' EH’Kr: Si aliquid concedas unde postea penitere (fehlt H®?) metuas, primo sane denegare (prius de re negare H?) debueras. -- 9 fehlt Lab; — 10 ver. servatur die meisten Hss. — 12 pro crimine negato Lab. Barc Corp und sonst — 13 cum similiter Lab. C' C® H®’M'; nur similiter EL! MW: — 14 assistebant Br? — assumet Corp, sumat Br?’Ch H?, sumes M!, sume BarcBx'P' — 15 Confiteri BareLzM:Ms — ratione laxatur Bx!; ratione relaxari debet Br'Kr — relaxari ChI — rucessit KIKrUW* -— 16 regis MW! — i7 exclusus Br’Lz — 18/19 Dice... quia fehlt Lab.; Dicit mendacium qui C!MsU; Dic esse mendacium qui M! — 19 perimit wenige Hess: Br! Br’ H’Kr L’ M' Ms W' (sicut ignis ligna perimit U); punit die meisten Hss. und Lab.; permittit Kl; ignis ignem extinguere non permittit E’; extinguit Ch —* 20 sic bonum malum quodlibet d. Ch Ms U W?; sic bono malum quodlibet destruitur Br? Br?’H°; ita bonum malum quodlibet vincit M' — 21 Ne credas Lab. C' C? MsTU — sed crede L!Ms; crede aut redde U - malum pro malo Lab. und sonst — bonum pro malo H’Lz (pro bono M') — 22 ne aliud Kr — 23 faciet richtig: Br! Bx' Corp EKlKr LzM?’Ms Pı P:P: W'; facies Lab. und sonst, facias Br’ — 25 ruina fehlt Lab. Barc Bx'; cadet P', cadit Mg; veniet ruina H?.
N:0 4.
De mendacio.
V. Exemplum de homine et serpente.
VI. Exemplum
de versifica-
tore et gib- boso.
a
10
15
20
12
Tresor yuidam per silvam invenit serpentem a pastoribus extentum et stipitibus alli- gatum. Quem mox solutum calefacere curavit. Calefactus serpens circa foventem ser- pere coepit et tandem ligatum grave strinxit. Tunc homo: Quid, inquit, facis? Cur ma- lum pro bono reddis? Naturam meam, dixit serpens, facio. Bonum, ait ille, tibi feci, et illud malo mihi solvis®? Illis sie contendentibus vocata est inter eos ad iudieium vulpis. Cui totum ut evenerat est monstratum ex ordine. Tunc vulpis: De hac causa iudicare -per audi- tum ignoro, nisi qualiter inter vos primum fuerit ad oculum videro. Religatur iterum serpens ut prius. Modo, inquit vulpis, 0 serpens, si potes evadere, discede! Et tu, 0 homo, de solvendo serpente noli laborare! Nonne legisti quod qui pendulum solverit, super illum ruina erit? Dixit Arabs quidam filio suo: Si gravatus fueris aliquo modo et facile possis libe- rari, non expectes, quia dunı expectabis liberari facilius, gravaberis amplius. Et ne tibi contingat quod contigit gibboso de versificatore. Et quomodo? filius inquit. Pater: uidam versificator versus faciens regi praesentavit, et laudavit rex ingenium illius ius- sitque ut pro facto donum exposceret. Qui donum tale expostulat ut se janitorem suae civitatis per mensem faceret, et ab omni gibboso denarium et a scabioso denarium et de mono- culo denarium et de impetiginoso denarium et de hernioso haberet denarium. Quod rex con- cessit et sigillo roboravit. Qui ministerio suscepto portae assedit et ministerium suum egit. Quadam die gibbosus quidam bene cappatus cum baculo portam intravit. Cui versificator obvius denarium postulat. Qui denegat dare. Vim inferente versificatore, dum caputium de capite levat, gibbosum deprehendit monoculum esse: duos ergo denarios postulat, a quo prius unum expetiit. Noluit dare, retentus est. Non habens auxilium fugere voluit, sed per caputium retractus capite nudato apparuit scabiosus. Interrogat protinus ille tres dena- rios. Videns gibbosus neque fuga neque auxilio se posse defendi coepit vi resistere defen- densque se nudatis brachiis apparuit habens in his impetiginem: quartum ergo denarium
2: postulat. Cui defendenti cappam abstulit, et cadente illo in terram herniosum comperit:
quintum ergo denarium ab eo extorsit. Sic contigit ut qui unum ultro dare noluit, quinque invitus dedit.
Dixit philosophus quidam filio suo: Fili, vide ne transeas per "sedem gentis iniquae! Transitus namque causa fit status, et status causa sessionis, et sessiv causa operis.
l per pontem P! — extensum B! Bx!, extractum Br? — 2 Quem solvit, calefecit et curavit Br! Kr — 3 graviter gleich häufig — 5 male Corp — reddis Br! — 7 vid. quia dicit poeta Horatius: Saepjus irritant animum dimissa per aurem - quam quae sunt oculis subiecta fidelibus H® — Religetur C' P' — 9 pendiculum Corp, perpendiculum P® — ruina fehlt Lab. Barc — 10 aliquo malo P®, aliquando H? — 11 expectas vel laboras P® — 14 profecto Br? KIM! M’ Ms — portarium Br’ Bx' H’L' M'! Ms TU W° — 16 petiginoso (pitiginoso Br! Ctr Kr T) gleich häufig — 17 corrobcravit Bx' BR, munivit Wi, rob. et confirmavit E' — ministerio assumpto B' — officium suum A — bene egit M! W' — 18 portam pulsavit Y — 19 Qui dare rennuit Lz; quem exbibere versificatori dene- gavit W?® — 2] detentus Br? E® Kl W' — 22 denudato W — 23 n. fuga n. viA (viribus H®) — defendere Br? Bx! C'H’Ms, evadere LM! W' — vi fehlt Br C!ChCtrKrM! Ms W’; cepit inde (diu Barc) res. H® — 24 denu- datis KI W:, nudis B! — apparuit humeris impetiginosus Ms - 25 se def. U —- hern. comprehendit C*, reperit Br’, vidit Ms — 26 extraxit Ms — ultro fehlt Lab. Barc — daret KlLz -- 23 per aedem U — 29 occasio sess. die meisten Hss. — causa mortis PP, causa corruptionis P!
Tom. XXXVIU.
. 13
ictum enim est duos clericos de civitate quadam vespere ut expatiarentur exisse. Vene- D runt ergo in locum ubi potatores convenerant. Dixit alter socio suo: Divertamus alia via, quia philosophus dieit: Non est Lranseundum per sedem gentis iniquae. Respondit socius: Transitus non nocebit, si aliud non affuerit. kt transeuntes audierunt in domo cantilenam. Substitit alter retentus dulcedine cantus. Monuit socius ire: noluit. Recedente socio remansit solus illeetusque cantu domum intravit. Undique vocatus sedit sedensque cum aliis potavit. Et ecce praeco exploratorem eivitatis fugientem sequens post illum in domum potantium intravit. Invento exploratore in illa domo ipse et omnes capti sunt: Hic, inquit, hospitium huius exploratoris fuit: hinc exiit, huc rediit; omnes conscii et socii huius fuistis. Ducti sunt omnes ad patibulum, et clericus inter illos magna voce pracdicabat omnibus: Quisquis iniquae gentis consortio fruitur, procul dubio mortis immeritae poenas lucratur.
ertur de duobus discipulis quod exeuntes de quadam civitate venerunt in locum ubi vox
cuiusdaın feminae valde sonora audiebatur, verbaque cantus bene composita erant et cantus ipse musice constructus valde delectabilis et amatorius insonnit. Substitit alter cantilena retentus. Cui socius: Divertamus hinc! — Et diverterunt inde — quia intantum volucris cantu decipitur quod ad mortem perducitur. Item unus: Ista vox dulcior est illa quam ego et magister meus iaım pridem audieramus Et qualis erat illa, inquit alter, et quomodo illam audistis? Evenit, dixit socius, quod a civitate exieramus, et sic vox una asperrima audieba- tur et cantus incompositus verbaque inordinate sonabant; quique cantaverat, saepius per idem repetebat et suo licet aspero cantu quasi delectabili detinebatur. Tunc mihi magister: Si verum est quod homines dicunt vocem bubonis hominis mortem portendere, tunc ista sine dubio vox bubonis mortem annuntiat. Cui ego: Miror, cum cantus sit taım horridus, cur iste tantum in illo delectatur. Et ille mihi: Non recordaris illius philosophi qui dieit: In tribus delectatur homo, et si bona non sint: in sua voce, in suo carmine et in suo fillio? — Ut istud de se et de suo magistro narraverat, digressi sunt inde ambo.
Dixit quidam philosophus filio suo: Sequere scorpionem, leonem et draconem, sed malam feminam non sequaris!
Alius philosophus: Ora Deum ut te liberet ab ingenio nequam feminarum, et tu ipse ne decipiaris provide tibi. — Dictum namque est de quodam philosopho quod transiens juxta locum quo auceps rete tetenderat avibus decipiendis vidit mulierculam cum eo lasci- vientem. Cui dixit: Qui aves decipere conaris, vide ne avicula factus huius visco clobi tenearis.
1 spatiarentur EKIM:Poit UW® — 2 peccatores Bx' E'H’M!MsP?TW°; viri peccatores Br'Kr — 3 est fehlt Lab. Corp KrM°Ms, esse L'P'P?T W: — per semitam E?, per aadem U — 4 offuerit Br! Br’ Bx' Ch Corp H?®, obstiterit P? — 6 allectusyue Br?, captusque Barc, irretitusque H?, affectusque Br’; cantuque deceptus A — 7 latronem civ. H® — d. pernoctantium P* — 9 consocii et socii ebenso häufig — 11 utitur P' P? — penam Corp H? — lucrabitur P! W*, patitur H? — 13 bene disposita Barc —- 14 amatoriosus Ms, amatoribus Lz, amoris RB, amenus H®, sonorus M! — 15 Et div. fehlt M!RV W* — 16 producitur Lab. C' Cpt CtrH’M: W? — 19 inornate H?, incomposite Ms — quodque Br! H’KrM'Ms — cantabat Lab. — 19/20 s. per diem H’Ms — 22 mortem hominis (homini L!) Br! Br? Br'Ch Kr M’P' P?T W°?; s. d. mortem bubonis hominibus nunciat Barc; vox bubonis omen ann. C! — denuntiat T, pronuntiat H®, annuntiabat W® — 30 tr. in talem locum Lab. Barc — tendebat Barc KIP* W? detenderat Br’P® — capiendis P® — lasciviantem gleich häufig; latitantem T — 31 factus fisco clobi (nur hier) ten. Br?; fisco huius mulierculae ten. Kr — vicio B, nisu Bx', visu P°; visco iuste decipiaris et ten. Br?’
N:o 4. .
20
25
vil. Exem-
plum de cle-
rico domum potatorum intrante.
VI. Exem- plum de voce bubonis.
IX. Exem- plum de vin- demiatore.
10
15
20
Dixit quidam discipulus magistro suo: Legi in libris philosophorum quibus praecipiunt ut ab ingenio feminae perversae custodiat se homo. Et Salomon in proverbiis hoc idem admo- net. Sed tu si super ingenio illius sive de fabulis sive de proverbiis aliquid memoriter tenes, vellem renarrando me instrueres. Magister: Faciam, inquit, tui causa libenter. Sed vereor ne si qui nostra simplici animo legentes carmina quae de mulierum artibus ad earum correp- tionem et tuam et aliorum instructionem scripsimus viderint, videlicet quomodo quaedam earum nescientibus viris suos advocent atnasios et‘complectentes deosculentur advocatos et quae illarum expetat lascivia in ipsis expleant, earum nequitiam in nos redundare credant. Discipulus: Ne timeas hoc, magister, quia Salomon in libro proverbiorum et multi sapientes pravos earum corrigendo mores talia scripserunt nec culpam sed laudem inde promeruerunt. Tu similiter de illis scribens ad nostram utilitatem, non vituperium sed coronam promereberis. Et ob hoc rogata sine cunctatione demonstra. Tunc magister:
errexit quidam ut vindemiaret vineam. Quod uxor illius videns intellexit illum circa P vineam diutius moraturum et misso nuntio convocat amicum convivium«ue parat. Accidit autem ut dominus ramo vineae in oculo percussus domnum cito rediret nihil de oculo per- cusso videns; veniensque ad portam suae domus hostium pulsavit. Quod uxor intelligens nimium turbata convocatum amicum abscondit seorsum et domino suo hostium postea aperire cucurrit. Qui intrans et graviter pro oculo tristis et dolens iussit cameram parari et lectlım sterni, ut posset quiescere Timuit uxor ne intrans cameram amicum latitantem videret. Dixit ei: Quid tantum properas ad lectum? Dice mihi quid tibi sit prius! Narravitque ei totum ut acciderat. Permitte, inquit illa, karissime domine, ut oculum sanum medicinali arte confirmem et carmine, ne ita eveniat de sano ut mihi evenit de iam percusso, quia dampnum tuum commune est nobis. Apponensque os suum ad oculum sanum tantum fovit quousque amicus a loco ubi absconditus erat viro nesciente discessit. Tandemque se erigens: Modo, inquit, Karissime vir, sum secura ne simile de hoc oculo eveniat, quale de altero evenit. Iam potes, si placet, ad lectum descendere. — Tunc discipulus ait magistro: Bene me instru- xisti, et quod de illarum artibus retulisti siticuloso et desideranti animo commendavi; nec quod inde scio pro divitiis Arabum commutare volo. Sed si placet progredere, et quod transferre in actum publicae administrationis futurorum valeamus edissere! — Faciam, inquit magister:
ee u u
4 instr. sive de fabulis sive de proverbiis L'T — 5/6 auch correctionem — 6 quaedam nur Barc Ch — 8 expectat BFC’H?L'M!PPTUW', expetit Barc C' Kl, expedit M® — 10 scribendo Kl — 11/12 ad nostram .. ob hoc fehlt Lab. — 11 sed laudem prom. Ch; sed laudem et coronam inde prom. M! -— 12 Et obrogatus Kl — sine tractatione W? — Mag. Audi ergo quia confortasti me. Perrexit P? — 13 Perr. qu. vindemiare Lab. — 14 vindemiam H®? — convocat am. ad coitum thorumque parat Bare — 15 ramo vitis Ch — 16 puls. et clamavit P® — ux. audiens H’* — 17 seorsum lecti eius Corp; retrorsum Kr — aper. cura- vit T — 18 cam. aperire Br' Ms, aperiri W?; thalamum parare Poit; et stratum st. M®P! — 19 sternere Br? Bx' C' PoitT — requiescere Lz — 21 ubi acc. RB — 22 confirmem et curem ne Kl — ut tibi (tibi modo YV) Br! Ch Corp Kr L' M! W'; quod mihi et tibi evenit Kl — 23 tamdiu forvit Lab. und sonst — 24 recessit H?P® — 25 sis securus Lab. Barc; esto securus H® — similiter.... . qualiter Lab. Barc — 26 ascendere Barc Be? M! W°; si potes ascendas lectum W? — 27 de ill. ingeniis vel astuciis V — ret. saturior desid. an. Barc; ret. ita curioso et des. an. M!W'! — desiderioso T *- commendatur Lab. — 28 Et si pl. Lab. — 29 in altum Lab. Ms (und sonst) — futurae V
Tom. XXXVIIL
15
ictum est de quodam qui peregre proficiscens commisit uxorem suam suae socrui. Uxor D autem sua alium quendam adamavit et matri hoc indicavit. Quae commota pro filia favit amori et convocans procum eundem coepit cum illo et filia epulari. Epulantibus illis supervenit maritus et hostium pulsavit. Et consurgens mulier procum abscondit et hostium
postea domino aperuit. Qui postquam intravit, ut lectus sibi pararetur praecepit; nam qui- 5
escere volebat quia lassus erat. Turbata mulier dubitavit quid faceret. Quod videns mater: Ne festines, inquit, filia, lectum parare, donec monstremus marito tuo lintheum .quod fecimus. Et extrahens lintheum: vetula quantum potuit unum cornu illius sustulit et alterum filiae sublevandum dedit. Sicque lintheo extenso delusus est maritus, quousque qui latuerat egre- deretur amicus. Tunc ait mulier fillae suae: Extende lintheum super lectum mariti tui, quia manibus tuis et meis est contextum. Cui maritus: Et tu, domina, scis tale lintheum parare? Et illa: O fili, multa huiusmodi paravi. — Ad haec disceipulus: Mirabile quid audivi; sed vellem ut amplius me instrueres, quia quanto plus ingenium illarum attendo, tanto magis ad mei custodiam exacuor. Respondit magister: Adhuc tertium tibi dicam, et sic tibi ad instructionern exempla nostra sufficient. Discipulus: Ut placet. | elatum est, inquit, iterum quod quidam profieiscens peregre commisit coniugem suaım socrui suae servandam. ‚Uxor autem clam iuvenem quendam amavit, quod suae matri protinus indicavit. Illa vero amori consensit paratoque convivio ascivit iuvenem. Quibus epulan- tibus dominus veniens ianuam puülsavit. Surrexit itaque uxor et dimisit maritum intrare, Sed mater cum amasio filiae remanens, quia locus ubi absconderetur non erat, quid faceret prius dubitavit. Sed dum filia sua hostium aperiret marito, arripuit vetula nudum gladium et commisit amasio iussitque ut ante hostium in introitu mariti fillae suae stricto gladio staret, et si aliquid ei maritus loqueretur, nihil responderet. Fecit ut iusserat. Hostioque aperto ut illum maritus sic stare vidit, substitit et: Quis, inquit, tu es? Quo non respondente, cum primum obstupuisset, tunc magis extimuit. Respondit intus vetula: Care gener, tace, ne aliquis te audiat! Ad haec ille magis mirans: Quid hoc est, inquit, cara domina? Tunc mulier: ‘Bone fili, venerant huc tres persequentes istum, et nos aperto hostio hunc cum suo gladio intrare permisimus, donec discederent qui illum interficere volebant. Qui nunc timens te aliquem ex illis esse stupefactus nihil tibi respondit. Et ait maritus: Bene habeas, domina, yuae hoc modo hunc liberasti a morte. Et introiens advocavit amasium uxoris suae
1 de quodam Arabe W°; de qu. peregrino Ch — 2/3 Quae consensit amori P? — 3 procum fehlt Lab. Barce — 4 surgens AH’KIRW?® — procul absc. amicum (amasium P!)W® — abstulit BE M!MsTW!: — 5 petivit Kr, iussit L'Ms — 6 Turb. m. timuit quid fac. et dixit: Non festines, carissime domine. Quod vid. m. H’ — 8 lintheolum Bx!, lintheamen Ch; linteamina quae fec. H® — 9 lat. in angulo camerae Br? — ll compositum et contextum est Lab. Barc — 12 praeparavi Lab. — Mir. est (valde Br?) quod aud. UW’ — 13 ut fehlt Lab. Ctr Ms Poit — 14 exerceor H? W®, doceor W* — 15 verba nostra Ch; verba mea P! — sufficiant gleich häufig — 16 Romam prof. H® — 17 Lab. kürzt: Uxor autem introduxit amatum iuvenem. Quibus epulantibus; Uxor autem iuvenem admisit Barce — 18 indidit Ch Cpt E’ Ms P?P°PoitR, prodidit M! — am. concessit H?P! — accersivit Bx*, mandavit Ms, vocavit Br? — 19 permisit M! W' —- 22 in fehlt Br’ H’KIMs Poit; advenienti marito astaret P? — 25 timuit H’IMs V, obstupuit Br?C?Ch — 27 Vetula: Bone gener Barc — duo pers. Corp; tres viri pers. H?; tres personae sequentes Br? — 30 quia hoc m. H® Ms W'
N:o 4.
vn
0
15
»
0
X. Exemplum de lintheo.
XI, Exemplum de gladio.
XII. a). Exem-
plum de rege
et fabulatore suo.
b). De rustico.
-
or
10
15
20
25
16
et secum sedere fecit. Sieque duleibus alloquiis delinitum circa noctem exire dimisit. — Discipulus: Miranda dixisti; sed nunc magis illarum praesumptuosam admiror audaciam. Volo tamen ut adhuc mihi de earum ingeniis si non fuerit grave dicas. Quanto enim magis dixeris, tanto maiora promereberis. Ad quem magister: Nonne tibi sufficiunt ista? Tria tibi narravi, et tu nondum desinis instigare? Discipulus: Tria dicendo nimium auges recitando
'numerum, sed pauca sonuerunt verba. Dic ergo unum quod longa verbositate meas repleat
aures, et sic mihi sufficiet. Magister: Cave ne contingat inter nos quod inter regem et suum accidit, fabulatorem. Discipulus: Quid, care magister, quid tandem accidit? Magister:
Rex quidam suum habuit fabulatorem, qui singulis noctibus quinque sibi narrare fahulas consueverat. Contigit tandem quod rex curis quibusdam sollicitus minime posset dor- mire pluresque solito quaesivit audire fabulas. Ille autem tres super hoc enarravit, sed parvas. Quaesivit rex etiam plures. Ille vero nullatenus voluit; dixerat enim, sicut iam visum fuerat sibi, multas. Ad haec rex: Plurimas iam narrasti, sed brevissimas. Vellem vero aliquam te narrare quae multis producatur verbis, et sic te dormire permittam. Concessit fabulator et sic incepit: |
rat quidam rusticus qui mille solidos habuit. Hic autem in negotiatißnem proficiscens FE comparauit bis mille oves, singulas senis denariis. Aceidit eo redeunte quod magna inundatio aquarum succresceret. Qui cum neque per pontem neque per vadum transire posset, abiit sollieitus quaerens quo cum ovibus suis transvehi posset. Invenit tandem exi- guam naviculam quae nisi duas oves una cum rustico ferre non valebat. Sed tandem ne- cessitate coactus duas oves imponens aquam transiit. — His dietis fabulator obdormivit. Rex siquidem illum exeitans ut fabulam quam inceperat finiret commonuit. Fabulator ad haec: Fluctus ille magnus est, navicula autem minima et grex ovium innumerabilis: per- mitte ergo supradietum rusticum suas transferre oves, et quam incepi fabulam ad finem per- ducam. — Fabulator etenim hoc modo regem longas audire fabulas gestientem pacificavit. Quodsi amplius me praedictis etiam subtexere alia compuleris, iam dieti praesidio exempli me deliberare conabor. Discipulus: Dictum est in antiquis proverbiis quod non eadem com- punctione dolet qui pro muneribus lacrimatur et qui sui dolore corporis gravatur. Neque regem adeo dilexit fabulator, sicut et tu me diligis. Voluit enim fabulis suis eum aliquantum
1 Sicque dulciter tenens eum tota nocte et alloquens de mane permisit eum abire H® — c. noctem mediam V — 2 Mira protulisti P? — 3 tibi grave Barc — Quantum die meisten Hss, Quanto Barc Ch W: W° — 4 mereberis Lab. — 5 nondum satiaris Ms — investigare H? Poit W°, instare Barc — 7 sufficiat Br? C! C* ChKrMsT — 9 confabulatorem Ch Corp M! W! — quinas W?, tres H® — 10 solliceitatus Lz — dormitare R — 13 yisım f. s. satis Be? — Vellem nunc al. H® — 14 aliquam rem Lab. — enarrare AMs W* — quae v. pluribus procedatur W® — 16 in neg. (auch in negotiatione) fehlt Lab. — 17 c. mille oves M! Ms; mille pecudes H® -- XII-denar. AH? — 17/18 quod eo red. ex magna inundatione aqua sucer. M!; succederet Bx! H?, succreverat W® — 19 quemodo €! L! U— cum omnibus ov. V — 20 quae ... valebat fehli Lab. — cum nauta H?; quae amplius quam duas oves cum ductore non continebat P?, dahinter: Quo tacente rex ait: Cur non diecis amplius®? Cui fabulator: Illa nav. parva erat, duas tantum continens oves cum ductore et ideo oportet nos expectare donec transeat cum ovibus. Quibus expectantibus irrepsit sompnus regi et obdormivit et nos cum eo requiescamus in pace-amen. Hijs dietis fab. obdormivit — 22 R. quidem KIM! — 23 fluvius Br?Ch H®, alveus Bx! — 26 alias et alias contexere M' W'! — ex subsidio Br’ —- 27 liberare AChH? — 28 sui cordis dolore H* — 29 aliquando Bare Br' C' C?CorpH’KrT —
Tom. XXXVIll
17
seducere, tu vero me discipulum minime. Unde precor ne iam promotam narrationem modo velis subducere; sed praelibata mulierum ingenia diligenter pande. Magister:
ietum est quod quidam nobilis progenie habebat: uxorem castam nimium et formosam. D Contigit forte quod orationis studio Romam vellet adire, sed alium custodem uxori suae nisi semetipsam noluit deputare, illius castis moribus satis confisus et probitatis honore. Hic autem parato comitatu abiit. Uxor vero caste,vivendo et in omnibus prudenter agens remansit. Accidit tandem quod necessitate compulsa a domo sua propria suam conventura vicinam egrederetur. Quae peracto negotio ad propria remeavit. Quam iuvenis aspectam ardenti amore diligere coepit et plurimos ad eam direxit nuntios, cupiens ab illa qua tantum ardebat amari. Quibus contemptis eum penitus sprevit. IJuvenis cum se sic contemptum sentiret, dolens adeo efficittur ut nimio infirmitatis onere gravaretur. Saepius tamen illuc ibat quo dominanm egressam viderat, desiderans eam convenire, sed nequaquam praevaluit efficere. Cui prae dolore lacrimanti fit obvia anus religionis habitu decorata, quaerens quae- nam esset causa yuae eum sic dolore compelleret. Sed iuvenis quae in sua versabantur conscientia minime detegere volebat. Ad quem anus: Quanto quis infirmitatem suam medico revelare distulerit, tanto graviori morbo attritus fuerit. Quo audito narravit ei ex ordine quae sibi acciderant et suum propalavit secretum. Cui anus: De his quae iam dixisti Dei auxilio remedium inveniam. Et eo relicto ad propria remeavit. Et caniculam quam apud se habebat duobus diebus jeiunare coegit et die tertio panem sinapi confectum ieiunanti largita est. Quae dum gustaret, prae amaritudine oculi eius lacrimari coeperunt. Post haec vero anus illa ad domum pudicae feminae perrexit quam iuvenis praedictus adeo adamavit. Quae hono- rifice pro magna religionis specie ab ea suscepta est. Hanc autem sua sequebatur canicula. Cumque vidisset mulier illa caniculam lacrimantem, quaesivit quid haberet et quare lacrima- retur. Anus ad haec: Cara amica, ne quaeras quid sit, quia adeo magnus dolor est quod nequeo dicere. Mulier vero magis instigabat ut diceret. Cui anus: Haec quam conspicis cani- cula mea erat filia, casta nimis ac decora.. Quam iuvenis adamavit quidam; sed adeo casta erat ut eum omnino sperneret et eius amorem respueret. Unde dolens adeo efficitur ut magna
1 subducere Bx'; decipere CChR — 1/2 tu vero.... subducere fehlt Lab» (Augensprung) -— para- tam Ms, promptam T — 2 diligenter fehlt Lab. -— 3 habebat Corp M!, sonst haberet — nimis Ctr M! P® — 4 Baldac vellet adire Be? — 6 Hic...abiit fehlt Lab. — commeatu gleich häufig; conventu Bx! — paratus 'eum comitina Br’ — 7 permansit H® — aditura Bx', consecutura P' — 8 ad propriam domum Corp — iuv. quidam Bx! W2 — 9 secretos dir. n. H® — cup. coniungere se illi Br? — 9/10 quam t. ard. M*P®; pro qua t. ard Bx?; quantum ardebat Br’Ch E’P*Poit; de qua t. ard. Kl; propter quam t. ard M!W'; pro qua tanto ard. amore Br’; quam tantum amabat Bx'C’H’P'RV —. quam t. amabat aliquod consilium extorquere Bx! — 11 videret E?M! W'; videret sive sentiret Br? — 12 ingressam V — invenire Corp — valuit Lab., potuit Barc E' — 13 prae pudore Corp — 14 dolere Br’ChH’Kr M! — quid... versabatur Lab.; qui... versabatur Br’ C”P'; versaretur Lz, conversaretur Br? — 15 Quanto plus C? — 16 erit C!C?CorpMsV; fiet A — 18 quaeram et inv. M!; invenies Kl — 18 catulam H? — 19 iei. fecit M' Ms W'! — infectum Br? — 20 dum gustasset M! W', egrotasset A, comederet H? — pro amar. Lab. Corp M’Ms; pro acuitate sinapis H? — 20/21 Anus vero cito surgens vadit ad domum mulieris Bx! — 22 pro magnea religionis habitu H’ — recepta E® — Hanc etiam Bg'KlI — 23 illam can. Bg'KIMs U — 24 Cara domina H’V — quia tantus dolor inest mihi H? — 25 instabat Lab. Barc; magis magisque instabat Lz — 27 ut oculo sperneret Ms; ut eum et .morem eius o. despiceret M! — Unde iuvenis dolens adeo est infirmatus quod vitam suam finivit H?
N:0 4. : 3
XII. Exem- plum de ca-
: nicula lacri-
10
7
5
25
mante.
XIV. Exem- plum de puteo.
>)
20
25
18
aegritudine stringeretur: pro qua culpa miserabiliter haec supradicta nata mea in caniculam mutata est. His dictis prae nimio dolore erupit in lacrimas anus illa. Ad haec femina: Quid ego, cara domina, similis peccati conscia, quid, inquam, factura sum? Me etenim dilexit iuvenis quidam, sed castitatis amore eum contempsi, et simili modo ei contigit. Cui anus: Laudo tibi, cara amica, ut quam citius poteris huius miserearis et quod quaerit facias, ne et tu simili modo in canem muteris. Si enim scirem inter iuvenem praedictum et fiiiam meam amorem, nunqguam mea mutaretur filia. Cui ait mulier casta: Obseero ut con- silium huius rei utile dicas, ne propria forma privata efficiar canicula. Anus: Libenter pro Dei amore et animae remedio meae et quia miseret me tui, hunc supradictum iuvenem quaeram, et si quo inveniri poterit, ad te reducam. Cui gratias egit mulier. Et sie anus‘ artificiosa dictis fidem praebuit, et quem promisit reduxit iuvenem et sic e0s associavit. — Discipulus ait magistro: Nunquam audivi tam mirabile quid, et hoc puto fieri arte diaboli. Magister: Ne dubites! Discipulus: Spero quod si quis homo tam sapiens erit ut semper timeat se posse decipi arte mulieris, forsitan se ab illius ingenio custodire valebit. Magister: Audivi de quodam homine qui multum laboravit ut suam custodiret uxorem, sed nihil profuit. Disceipulus: Magister, dic mihi quid fecit, ut melius sciam si quam duxero illam custodlire. Magister:
uidam iuvenis fuit, qui totam intentionem suam et totum sensum suun et adhuc totum 6) tempus suum ad hoc misit ut sciret omnimodam artem mulieris, et hoc facto voluit ducere uxorem. Sed primitus perrexit quaerere consilium et sapientiorem illius regionis adiit hominem et qualiter custodire posset quam ducere volebat Quaesivit uxorem. Sapiens vero hoc audiens, dedit sibi consilium quod 6onstrueret domum altis parietibus lapideis poneretque intus mulierem daretque sibi satis ad comedendum et non superflua indumenta faceretque ita domum quod non esset in ea nisi solum hostium solaque fenestra per quam videret, et tali altitudine et tali compositione per quam nemo posset intrare vel exire. IJuvenis vero audito consilio sapientis, sicuti ei iusserat egit. Mane vero quando iuvenis de domo exibat, hostium domus firmabat, et similiter quando intrabat; quando auteın dormiebat, sub capite suo claves
1 filla mea Lab. — 3 simile enim peccatum habeo in conscientia mea Br?; similis peccati conscientia est mihi H® — futura sum M! W' — 4 diligit Br! — cast. studio Ch — et simili modo aegrotare corpit H? — 5 Suadeo tibi Br’ Lz; Consulo tibi ut sollicite amore fungas eumque diutius non sinas periclitari, ne tandem tibi contingat sicut et huic filiae meae contigit. Si enim scivissem fillam meam a praetaxato iuvene adamatam fuisse, nequaquam tam ignominiose transmutaretur I — 6 scivrissem Bx'H’KIP'ıP U — ‘ mutata esset H’KIP! PP U — 9 misereor tui Lab. Barc H’Ms — 10 si quo invenire potero Lab. U — addu- cam Ctr M' — 10/11 Et sic verbis anus artificiose dictis fidem illa miserrima praebuit H® — 11 adduxit Bx! — eosque copulavit Be? — 12 aud. tale quid. hoc vero puto Bx'!; tam mir. quia et hoc puto Br'!; tam mir. quod et puto die meisten Hss. — arte diabolica H‘ P! W? — esse factum Br?; fuisse factum H?®; fore factum W?; Mira audio et hoc diabolico instinctu fieri non dubito I — 13 Spero quidem (siquidem Br?) quod M! — 14 ab illis ingenios se cust. val. H’ — 15 nihil profecit ei C' — 20 prius Cpm M?, primo W? — 22 aedificaret Bx'! — constr. alt. par. turrem P® — 23 ad manducandum Br! C?Kr Poit — vestimenta ChR — 25 et tali compos. Br' Br’ Bx'ChCtrE’KrMsT, fehlt sonst — 26 eum iuss. KrTU; ei iussum fuerat M' W'
Tom. XXXVIL
19
domus abscondebat. Hoc autem longo tempore egit. Quadam vero die dumm iuvenis ad forum iret, mulier sua, ut erat solita facere, ascendit fenestram et euntes et regredientes intente aspexit. Haec una die cum ad fenestram staret, vidit quendam iuvenem formosum corpore atque facie. Quo viso statim illius amore succensa fuit. Mulier haec amore iuvenis succensa et ut supradictum est custodita coepit cogitare quo modo et qua arte posset loqui cum adamato juvene. At ipsa plena ingenio ac dolositatis arte cogitavit quod claves domini sui furaretur dum dormiret. Et ita egit. Haec vero assueta erat dominum suum unaquaque nocte vino inebriare, ut securius ad amicum suum posset exire et suam voluntatem explere. Dominus vero illius philosophicis iam edoctus monitis sine dolo nullos esse muliebres actus coepit exco- gitare quid sua coniunx strueret frequenti et cotidiana potatione. Quod ut sub oculo poneret, se finxit ebrium esse. Cuius rei mulier inscia de lecto nocte consurgens perrexit ad hostium domus et aperto hostio exivit ad amicum. Vir autem suus in silentio noctis suaviter con- surgens venit ad hostium et apertum clausit et firmavit et fenestram ascendit stetitque ibi donec in camisia sua mulierem suam nudam revertentem vidit. Quae domum rediens hostium clausum invenit; unde animo multum condoluit et tamen ‚hostium pulsavit. Vir mulierem suam audiens et videns ac si nesciret interrogavit quis esset. At ipsa culpae veniam petens et nunquam amplius se hoc facturam promittens nihil profecit. Sed vir iratus ait quod eam intrare non permitteret, sed esse'’suum suis parentibus ostenderet. At ipsa magis ac magis clamans dixit quod nisi hostium domus recluderet, in puteum qui iuxta domum erat saliret et ita vitam finiret, sicque de morte sua amicis et propinquis rationem reddere deceret. Spretis minis dominus suae mulieris intrare non permisit. Mulier vero plena arte et calli- ditate sumpsit lapidem, quem proiecit in puteum hac intentione ut vir suus audito sonitu lapidis in puteum ruentis putaret sese in puteum cecidisse. Et hoc peracto mulier post puteum se abscondit. Vir simplex atque insipiens audito sonitu lapidis in puteum ruentis mox et absque mora de domo egrediens celeri cursu ad puteum venit, putans verum esse
1 ponebat Br’ Bx' M?, reponebat A — 2 et egredientes Be? H* V, redeuntes die meisten Hss, venientes Barc — inde für intente Corp, attente W? — 3 respexit U — iuv. vultu facieque decorum Cpm; iuv. statura, forma et facie praeclara venustum W? — 4 Mulier... succ. fehlt Lab. Barc H’P'! — 5 vel qua a. Be’C’Cpm — 6 pl. nequam ing. Cpm — 6/7 fur. domino inebriato Cpm — 7 Assueta namque erat Cpm — singulis noctibus Kl — 8 eo securius Kr; secura Cpm H’ M! W' — 8 voluptatem Barc Ctr TU (v. implere) — 9 mon. sciens sine d. H?; nullos mul. a. esse reminiscens Kl — 10 fr. et diuturna pot. Cpm — potione P! — falsch sub occulto Lab. C! (? — 10/11 pot. Qui potum caute spargens finxit se ebrium esse H® — 11 plus solito se ebrium finxit Cpm — 11/12 inscia nocte media surgens clavibus de more furatis ostium aperuit et amicum convenit Cpm — 12 ex. ad am. more solito H? — 13 clausit, clausum firm. Kl — 14 nudam fehlt oft; donec uxorem seminudam in sola camisia rev. vidit Cpm — 14/15 Augensprung der meisten Schreiber hinter hostium, auch Lab. Vollständig sind Br' Br’ Bg? Bx’ Ch Ctr EH’Kr L’M' Mg Ms TUVW' — 16/17 eigentümlich Bg' Kl: Ipsa vero ut facinus coopertum scivit pro culpa veniam petens neque ampl. — 17 se simile quid facturam P! — Vir iratus iuravit quod H®? — 18 perm. prius- quam actus suos par. suis ost. Bg! Kl — 19 oft h. d. aperiret — 19/20 se proiiceret H*; se praecipitaret ut sic vitam fin. Bg!'Kl — 20 rat. redderet Lab. BarcCh U; reddere deberet CpmCtrVR; redd. doceret C'C*L!; redd. cogeretur Bg' Kl; redd. oporteret H?I P*; ipsum reddere oportere M!W' — 22 sustulit lap. C?; s. lapidem magnum et pr. Ms U; assumpto lapide magno H? — 23 cadentis Bx! E® — ipsam Be?Cpm, illam Bg' Bx' Ms P*°; eam in put. se demisisse H’ — 24 lapidis ictu Br! — 25 et absque mora fehlt Lab. — 25 put. pro vero quod Bx!; put. verum e. quod mulier ceciderit Bg'! Kl; put. quod v. esset mul. in puteum cecidisse Br’; put. v. exse uxorem in put. se deiecisse H?
N:o 4.
[oo
0
3
5
XV. Exem- plum de de- cem cofris.
ur
10
15
20
20
quod mulierem audisset cecidisse. Mulier vero videns hostium domus apertum et non oblita suae artis domuın intravit firmatoque hostio ascendit fenestram. Ille autem videns se esse deceptum inquit: O mulier fallax et plena arte diaboli, permitte me intrare et quicquid mihi forisfecisti me condonaturum tibi crede! At illa eum increpans introitumque domus omnimodo facto atque sacramento denegans ait: O seductor, tuum esse atyue tuum facinus parentibus tuis ostendam, quia unaquaque nocte es solitus ita furtim a me exire et meretrices ‘adire. Et ita egit. Parentes vero haec audientes atque verum esse existimantes increpaverunt eum. Et ita mulier illa liberata arte sua flagitium quod meruerat in virum retrusit. Cui nihil profuit, immo obfuit mulierem custodisse: nam iste etiam accidit cumulus miseriae quod existimatione plurimorum quod patiebatur meruisse crederetur. Unde quidem bonis complu- ribus pulsus; dignitatibus exutus, existimatione foedatus ob uxoris maliloquium incestitatis tulit supplicium.
Discipulus: Nemo est qui se a mulieris ingenio custodire possit, nisi quem Deus custo- dierit, et haec talis narratio, ne ducam uxorem, est magna dehortatio. Magister: Non debes credere omnes mulieres esse tales, quoniam magna castitas atque magna bonitas in multis reperitur mulieribus, et scias in bona muliere bonam societatem reperiri posse, bonaque mulier fidelis custos est et bona domus. Salomon in fine libri proverbiorum suorum composuit viginti duos versus de laude atque bonitate mulieris bonae. Discipulus ad haec: Bene me confortasti! Sed audisti tamen aliquam mulierem «uae sui sensus ingenium niteretur mittere in bonum? Magister ait: Audivi. Discipulus: Refer mihi de illa, quia videtur mihi res nova! Magister:
ietum fuit mihi quod quidam Hyspanus perrexit Mech, et dum ibat pervenit in Aegyp- D tum. Qui deserta terrae intrare volens et transire cogitavit quod pecuniam suam in Aegypto dimitteret. Et antequam dimittere voluisset, interrogavit si aliquis fidelis homo esset in illa regione cui posset pecuniam suam committere. Et ostenderunt ei antiquum hominem nominatum probitate fidelitatis. Cui de suo mille talenta commisit. Deinde perrexit factoque itinere ad illum rediit cui pecuniam commisit, et quod commiserat ab eo quaesivit. At ille
1/3 eigentümlich Bg' Kl: Mulier autem abscondita ut ost. ap. vidit non obl. s. a. domum intravit, ostium apertum clausit, clausum firmavit, illo firmato fen. ascendit; sed vir cernens se esse dec. — 2 suae ne- quitiae Cpm — 3 plena nequam arte Cpm — 4 forefec. Ch Corp Utr P® P® Poit, forfec. AH? — 5 häufige Korrup- telen: o. factoque sacr. die meisten Hess; o. facto sacr. Barc Ü? (omnino) Ch E’Ms; o. sanctoque sacr. L'; omniro factoque iuramento Br’; omnino et sacr. Lab.; omnino clauso cum sacr. V; omnimodo factura atque sacr. H®; omnino et actu et sacr. I — 6 par. tuis et meis H? — ost. quomodo singulis noctibus solitus es me dimissa mer. adire. Et sicut dixerat in crastinum opere complevit Bg! Kl — falsch sollicitus Lab. — 6 adire et me reclusam ob hıoc tenere H? — 8 retorsit Bg'C!C’ChH®RBRY, detrusit Lab. Barc, convertit P? — 9 i. multum obfuit U; sed multum obfuit Bg!' Kl — accedit M! — 10 bon. quam pluribus gleich häufig, quam plurimis’Ch P' P? — 11 incastitatis Br’ M' W'; incestus Lab. (Barc Br? Lz M!’M®P'), necessitatis C?ChIP*® —- 17 fid. custos est bonae (suae H?) domus V — fid. c. est et bona domui Kr — 18 de laude atque probitate Ms; de l. ac fide H?®; in laudem mul. bonae P! — 19 sui spiritus Br? Br? — 19/20 in bonum convertere ac mittere conaretuür W? — 20 magna res Bx! Ütr; res nova et mira H?; bona res M! W' -— 22 perr. Mecam Br’; in longinquam terram Bx! — perv. in Aethiopjam U — 25 notum hom. Kl; amicum hom. W!; notum probitate et fidelitate P*; probi- tate fidelem V; fidelitate probum M' W! -—- 26 finitoque M! W'!, peractoque it. C? — requisivit C?Cpm Ctr Kr
Tom. XXXVIl.
21
plenus nequitia illum nunquam antea se vidisse dicebat. Ille vero sic deceptus perrexit ad probos homines regionis illius, et quomodo tractavisset eum homo ille cui pecuniam commii- serat, eis retulit. Vicini vero illius de eo talia audientes credere noluerunt, sed nihil hoc esse dixerunt. Sed qui pecwniam perdiderat, unaquaque die ad domum illius qui retinebat iniuste pecunian, ibat blandisque precibus eum deprecabatur ut pecuniam redderet. Quod deceptor audiens increpavit eum dicens ne amplius tale quid de eo diceret vel ad eum veniret; quod si faceret, poenas ex merito subiret. Auditis minis illius qui eum deceperat tristis coepit redire. Et in redeundo obviavit cuidam vetulae pannis heremitalibus indutae. Haec autem baculo suo fragiles artus sustentabat et per viam lapides laudando Deum ne transeuntium pedes laederentur locabat. Quae videns hominem flentem — cognovit enim eum esse extraneum — commota pietate in angiportum vocavit et quid ei accidisset interrogavit. At ille ordine narravit. Femina vero auditis verbis illius hominis inquit: Amice, si vera sunt quae retu- listi, feram tibi inde auxilium. Et ille: Quomodo potes hoc facere, ancilla Dei? At illa inyuit: Adduc mihi hominem de terra.tua, cuius factis et dictis fidem habere possis. At ille adduxit. Deinde decepti socio praecepit decem cofros exterius pretiosis depictos coloribus atque ferro deargentato ligatos cum bonis serraturis emere et ad domum sui hospitis afferre. lapidibusque
5
[5
comminutis implere. At ipse ita egit. Mulier vero ut vidit omnia illa quae praeceperat esse .
parata ait: Nunc decem homines perquire, qui euntes ad domum illius hominis qui te decepit mecum et cum socio tuo deferant cofros, unus post alium venientes ordine longo; et quam
cito primus venerit ad domum illius hominis qui te decepit et requiescet ibi, veni et interroga :
pecuniam tuam! Et ego tantum confido in Deum quod reddita tibi tua pecunia erit. At ipse sicut vetula iusserat egit. Quae non oblita incepti quod praedixerat iter incepit. Et venit cum socio decepti ad domum deceptoris et inquit: Quidam homo de Hyspania mecum hospitatus fuit et vult Mech adire; quaeritque antea pecuniam suam quae est in decem cofris servandam alicui bono homini donec revertatur commendare. Precor itaque ut mei causa in aede tua illam custodias; et quia audivi et scio te bonum hominem esse et fidelem, nolo aliquem alium praeter te solum huius pecuniae commendationi adesse. Et dum ita loqueretur,
l ille nequitiae filius W* — 2 bonos Br!, primos E? — 3/4 sed nihil esse testati sunt Be’ Cpm — 5 bl. verbis Bx'; bl. alloquiis precabatur W* — 6 ad eum rediret Be?Cpm — 6/7 quodsi non desisteret Br’ — 7 poe- nam Corp; poenas meriti praemio Bx' Ms W' (pretio Ctr M!T); poenas petiti pretii U; poenas permaximas Br’ — 9/10 statt lap. Deum laudando auch lap. levando Corp H®; lapides deinde levando M?U; Vermischung: per vias Jap. levando laudando Deum Br’ — ne transeurtis (transeunti Corp) pes laed. ChMsUÜ; ne transeun- tium pedes laederent A Be?Cpm M'P'! W?; ne transeuntes pedes laederent lapides removebat et locabat ut decebat P® — statt locabat auch levabat Br? P'; removeb:t PP W? — 10 cogitavit APoit — eum fore H’ — Il in angiporta Corp; in anguli portu Ms; magis prope P! — secrete quaesivit W® — 13 libenter aux. tibi feram W? — At iille: Verum est utique quom. ergo potes Be?Cpm — serva Dei Br’ Bx' CtrH’M' Ms W' — 14 compa- triotam tuum cuius W? — 15 cofinos Lab. H’P!, coffinos Lz, cophinos Br?IKl, cophros C!, scophros PP —. pretiosos H? W?, pretiose A — 16 falsch seris em. Lab. — deferre Bx' C?H“W'! — 17 impl. et serramine bono firmari H? — 19 defer. scrinios Lab.; cofinos sive scrineos P! — unum p.al. Br’ — 20 veni audacter Be'Cpm — 21 Et ego promitto tibi in Domino quod Br?; Et ego tantum rideo quod Br’ — reddetur AMTW' MW — 22 quod praeceperat Lab. — 23/24 hosp. mecum hac nocte! fuit H’ — 24 auream pec. Ch — 25 probo hom. Be’Cpm — ut Dei meique amore BeCpm — 26 scivi H’Kl — te hom. probum et fid. BeCpm — 27 commendatorem Lab. P®, h. rei custodem (conscium I) esse IMs
N:o 4.
XVlI. Exem- plum de to- nellis olei.
or
10
15
20
25
22
venit primus deferens cofrum, aliis a longe jiam apparentibus. Interim deceptus praeceptorum vetulae non oblitus post primum cofrum sicut ei praeceptum fuerat venit. Ile vero qui pecuniam celaverat, plenus nequitia ac mala arte, ut vidit hominem venientem cui pecu- niam celaverat, timens ne, si pecuniam requireret, alius qui adduceat suam pecuniam non committeret, contra eum ita dicendo perrexit: O amice, ubi fuisti eb ubi tantum diutinasti? Veni et accipe pecuniam tuam meae fidei jam diu commendatam, quoniam inveni et amodo taedet me custodire illam! At ille laetus atıue gaudens recepit pecuniam, gratias, agens. Vetula autem ut vidit hominem pecuniam habentem, surrexit atque inquit: Ibimus ego et socius meus contra cofros nostros et festinare praecipiemus. Tu vero expecta donec redea- mus et bene serva quod jam adduximus! Ille autem laetus animo quod acceperat servavit adventumque eorum — quod adhuc potest — exXpectavit. Et ita bono ingenio vetulae reddita fuit viro summa *pecuniae.
Discipulus: Istud ınirum fuit ingenium atque utile nec puto quod aliquis philosophus subtilius cogitaret per (uod levius vir pecuniam suam recuperaret. Magister: Bene posset philosophus suo facere naturali ingenio et artificiali, secreta etiam naturae rimando, quod mulier solo .fecit naturali ingenio. Discipulus: Hoc bene credo. Sed si aliquid philosopho- rum huiusmodi reposuisti in cordis armariolo, largire mihi discipulo, et ego fideli memoriae commendabo, ut quandoque condiscipulis lacte philosophico educatis delicatissimum largiri possim alimentum. Magister:
ontigit quod quidam homo habuit fillum, cui post mortem suanı nihil praeter domum C dimisit. Iste cum magno labore corpori suo vix etiam quae natura exigit suppeditabat, et tamen domum suam licet magna coactus inedia vendere nolebat. Habebat autem puer iste yuendam vieinum valde divitem, qui domum pueri emere cupiebat ut suam largiorem faceret. Puer autem nec prece nec pretio vendere volebat. Quod postquam dives ille comperit, quibus inzeniis et quibus artibus puero subtraheret domum cogitavit. At iuvenis secundum posse suum familiaritatem eius devitavit. Denique contristatus dives Ille causa domus et quod non
1 patentibus Corp, parentibus Ms — 3 pec. negaverat A — 4 tremens ne Kl — 5 eum ita dic. prae- venit (antieipavit Ch) M'’; contra eum sic adulando perrexit Be?Cpm — ubi tam diu diutinasti C!V; tam diutinasti A; tamdiu ambulasti U; ubi fuisti, iterum: ubi diutinasti I; ubi tam diu moratus es P?; ubi tantum dimorasti H?, ubi tamdiu moram traxisti W? — 6 iam dudum Y W'! W°® — quam inv. Br’ Br’RUV W’°; quoniam senex sum et am. t. Ms — 7 Deo gr. agens Cpm Kl — 8 pec. suam habere Lab. — 9 et ferre festinabimus Be? Cpm — 11 potest expectare expectavit Be’; quem adhuc p. exp. Y W'; adv. eorum quem adhuc expectare potest praestolans M'; quod adhuc poterat P?; adv. eorum diu (illorum adhuc M?) exp. Br’; adv. eorum supervacue exp. Lz; adv. aliorum expectans H®; adv. eorum quod ad hoc portent (eorum quae adhuc portabantur P') exp. Br?; adv. eorum quae restabant adhuc exspectabat vel exspectavit Br?; adv. eorum qui adhuc retro erant expectavit Kl — 12 sua pecunia H> M! — 13 ingen. vetulae nec. M'R W' — 14/15 Bene phil. posset facere supernaturali ingenio secr. etiaım nat. rim. Br? — 15 Augensprung hinter ingenio ... Disc. Lab. — et artif. fehlt Br! Bx'ChKr M!MsR — 16 Hoc verbum cr. R; Hoc libenter cr. W! — si aliquem C!P! W? W°; si ali- quos P® — 17 auch armario — larg. modo disc. M!W! — 18 cum discipulis AC'ChM?Poit; ut quand. philo- sophus lacte ph. educatus aliis alim. H®’W® — 18 elargiri Kr — 20 domum unam H?’W? — 21 lab. diu noctuque se et familiam suam manutenebat et domum H® — 22 miseria M!, paupertate H?, necessitate Br? U — domum inediam vend. nol. Br? — 23 longiorem P? V — 25/26 pro posse suo Bx! KIP’ — 26 evitabat H?’M' — contr. est causa d. eo quod Ms
L
Tom. XXXVIIL
23
posset puerum decipere, quadam die venit ad puerum et inquit ei: O puer, accommoda mihi parvam tuae partem curiae pretio, quoniam in ea sub terra decem tonellos cum oleo custo- dire volo; et nihil tibi nocebunt et habebis inde aliquod sustentamentum vitae. Puer autem coactus necessitate concessit et dedit illi claves domus. Iuvenis vero interim more &olito liberis liberaliter serviens victum perquisivit. At dives homo acceptis clavibus curiam iu- venis suffodiens quinque tonellos plenos oleo ibi recondidit et quinque Jdimidios. Et hoc facto jiuvenem advocavit clavesque domus illi tribuens ait: O iuvenis, oleum meum tibi comınitto atque in tua custodia trado. Juvenis simplex putans omnes tonellos esse plenos in custodia recepit. At post longum tempus contigit quod in terra illa oleum carum fuit. Dives hoc videns puero inquit: O amice, veni et iuva me oleum meum effodere quod tuae jiam dudum mandavi custodiae, et laboris praemium accipies et tutelae. ITuvenis audita prece cum pretio diviti concessit, ut secundum posse suum eum ‚iuvaret.: Dives vero non oblitus fraudis suae nequissimae adduxit homines, ut oleum emerent. Quibus adductis terram aperuerunt et quinque plenos tonellos et quinque dimidios invenerunt. Perceptis talibus advocavit puerum ita diecendo: Amice, causa tuae custodiae amisi oleum: insuper quod tibi commisi, fraudu- lenter abstulisti. Quapropter -volo ut mea mihi restituas. His dietis eum accepit et vellet nollet ad iustitiam deduxit. lIustitia eum videns accusavit, sed iuvenis quid contra diceret nescivit, sed tamen indutias unius diei quaesWit. Quod iustitia, quia iustum erat, concessit. In civitate autem illa morabatur quidam philosophus, qui cognominabatur Auxilium Egen- tium, bonus homo atqu® religiosus. Juvenis autem audito bonitatis illius praeconio perrexit ad eum quaesivitque ab eo consilium dicens: Si vera sunt quae multis referentibus’ de te mihi dieta sunt, more domestico fer mihi auxilium, etenim iniuste accusor. Philosophus audita prece iuvenis interrogavit si iuste vel iniuste accusarent eum. luvenis vero quod iniuste accusaretur, firmavit sacramento. Audita rei sinceritate philosophus pietate commotus ait: Auxiliante Deo feram tibi auxilium; sed sieut a iustitia respectum usque in crastinam diem accepisti, quin eas ad placita dimittere noli, et ero ibi paratus succurrere tuae veritati atque eorum nocere falsitati. Iuvenis autem quod philosophus ei iusserat egit. Mane autem facto venit philosophus ad iustitiam. Quem postquam vidit iustitia, ut sapientem et philosophum vocavit vocatumque iuxta se sedere fecit. Inde iustitia vocavit accusantes et accusatum et praecepit ut suorum wecordarentur placitorum; et ita fecerunt. lllis vero sic coram astan-
l dec. excogitavit fraudem et dolo concepto in animo venit ad p. H® — 2 portiunculam P? — 3 noce- bit Barc Br? H’KI1P° — sed hab. Br? C' M? — 4 auch iterum — 6 effodiens foveam fecit in qua quinque H? — et qu. semiplenos reposuit H® — 7 O puer tolle claves ol. W* — 10 audiens Ms W? — effuudere Bx!MsP* —- 11 commendavi Br! Br? Poit U W? — utile für et tutelae Ms — 11/12 aud. voce cum pretio div. laetus favit W? — 14 semiplenos C?H®? — 16 restaures KIP® — cepit gleich häufig — 17 deduxit: Existens autem coram iudice puerum accusavit W® — 19 egenorum Lz, miserorum Br’ Poit W' (mis. et egentium P®P); consilium egen- tium Br'Kr — 20 bonit. et prudentiae W2 — 21 sibique pro Deo et misericordia consilium petiit exhiberi dicens W® — de tua bonitate ac misericordia W? — 23 more solito Be? P!; domestico amore W?; amore Dei H?, more domestico et amore Dei P® — 23 accusaret eum P'; accusaretur häufig; eum accusaverat W? — 24 iuramento Br’ — veritate Lab. und sonst (verit. vel sincer. M! W'!) — 25 terminum usq. H'W? — 26 accep. cras ad plac. veni Ms; noli dim. quin coram iudice 'mane vadas W? — tibi tuaeque ver. Bx' Mg — 27 illius
noc. f. H® — 29 accusantem Barc H’ Kl — 30 ut causam suam recordari deberent W?; ut suas proponerent rationes H?; praecepit seriem rei recordari P® N:o 4.
0
30
XVil. Exem- plum de aureo serpente.
or
1
o©
20
25
30
24
tibus iustitia alt philosopho qund causas eorum audiret et inde iudicium faceret. Inde philo- sophus: Praecipe nunc, iustitia, clarum oleum de quinque tonellis plenis mensurari, et scias qunantum sit ibi celari olei; et similiter de quinyue dimidiis, et scias quantum clari olei ibi fuerit. Deinde spissum oleum de quinque plenis tonellis sit mensuratum, et scias quantum spissi olei fuerit ibi; et similiter de dimidiis quinque facias mensurari, et scias quantum spissi olei in eis sit. Et si tantum spissi olei inveneris in dimidiis tonellis quantum et in plenis, scias oleum fuisse furatum. Et si in dimidiis tonellis inveneris talem partem spissi- tudinis, qualem oleum clarum ibi existens exigit, quod quidem et in plenis tonellis invenire poteris, scias oleum non fuisse furatum. Justitia haec audiens confirmavit iudicium, factumque est ita. Et hoc modo iuvenis evasit, sensu philosophi. Finitis placitis iuvenis philosopho
grates reddidit. Tunc philosophus ait illi: Nunquamne illud philosophi audisti: Non emas
domum, antequam cognoscas vicinum? Ad haec iuvenis: Primum habuimus domum, ante- quam iuxta nos hospitaretur. Cui philosophus: Primurn vendas domum quam maneas juxta malun vicinum. — Discipulus: Tale iudicium apparet esse philosophi, et hoc est gratia Dei et merito vocatus est hoc nomine Auxilium Miserorum. — Tum discipulus: Etsi iam audita mente sedeant, ad audiendum plura animum incitant. Magister inquit: Libenter tibi dicam, et sic incepit:
ictum fuit de quodam divite in civitatem eunte quod sacculum mille talentis plenum D deferret secum et insuper aureum serpentem oculos habentem iacinctinos in sacculo eodem. Quod totum simul amisit. Quidam vero pauper iter faciens illud invenit deditque uxori et quomodo invenisset retulit ei. Mulier hoc audiens ait: Quod Deus dedit, custodiamus! Alia die praeco per viam ita clamando perrexit: Qui talem censum invenit, reddat et absque aliquo forisfacto centum talenta inde habeat! Hoc audiens inventor census dixit uxori: Reddamus censum, et absque aliquo peccat6 centum talenta inde habebimus! Ad haec mulier: Si Deus voluisset eum censum habere, non amisisset. Quod Deus donavit, custo- diamus! Inventor census quod redderetur laboravit, at ipsa omnimodo denegavit Et tamen vellet nollet mulier, dominus reddidit et quod praeco promiserat expetiit. Dives autem plenus nequitiae ait: Adhuc alium serpentem mihi deesse sciatis. Hoc prava intentione dicebat, ut pauperi homini talenta non redderet promissa. Pauper vero se nihil amplius invenisse dicebat. At homines civitatis illius diviti faventes, pauperi derogantes et inexorabile “contra fortunam pauperis odium gerentes illum ad iustitiam detraxerunt. Pauper autem clamando, ut supra-
l quod recte inter eos iudicaret H® — Gruppe Bg'E’KIMg: ait phil.: Causas eorum intellige ut (et E® Mg) inde veritatem (iudicium et veritatem E?’Mg) nobis exclares quoniam rectum iudicium inde audire cupio (quon. inde dubitamus Bg'E'Kl). Tunc philos. — 1/2 Demum phil. postquam accusationes audivit dixit V — 2 nunc fehlt C'L'LzM:; modo H? — 7 fuisse sublatum furtim P! — 9 f. subtractum P'!, esse fur. Br? M® — 10 Finita causa W® — 11 Numquidne Corp — 12 Prius h. Br? Corp H’U — 18 sacc. cum mille tal. Lab. — 20 i. f. invenit istum saccum et domum portans ostendit uxorique consuluit Br? — 22 Die autem sequenti E’KIP® — 22/23 u. 24 sine ullo ACChDP:RVY, sine alio CorpL'! — 24 habeamus Br! Br’ Kr M’ — 26 elabor. Lab. und sonst — 26/27 Gruppe Bg' E’ Kl: Muliere tamen invita inventor censum reddidit; H?®: et red- didit uxore invita et nolente et totis viribus contra dicente — 28 nequitia häufig (Corp) — 3% Ergänze fidem vor derogantes? — 30/31 et inexorabilem fortunam pauperis odio habentes H® — 31 traxerunt Bx' KrL'MsU, duxerunt ACorpCh E’I Poit, deduxerunt V, adduxerunt C?KIP*®P®, provocaverunt Lab. — clamando fehlt Lab., dafür flendo L?
Tom. XXXVILU.
25
dictum est, se nihil amplius invenisse iuravit. Sed dum sermo huiuscemodi pauperum divi-
tumque per ora discurreret, ministris referentibus tandem percussit aures regis. Quod simul’
audivit, divitem et pauperem et pecuniam sibi praesentari praecepit. Adductis omnibus rex philosophum qui vocabatur Auxilium Miserorum cum aliis sapientibus ad se vocavit eisqyue accusatoris vocem et accusati audire et enodare praecepit. Phbilosophus hoc audiens com- motus pietate pauperem ad se vocavit et ait ei secrete: Dic mihi, frater, si huius hominis pecuniam habueris; quodsi non habueris, auxiliante Deo te liberare conabor. Ad haec pauper: Scit Deus quod reddidi quantum inveni! Inde philosophus ad regem: Si rectum inde iudicium vobis audire placuerit, dicam. Rex hoc audiens ut indicaret rogavit. Tunc philosophus regi: Iste homo dives bonus multum est et credibilis et veritatis magnum habet testimonium, et non est credibile eum aliquid interrogare quod non amisisset. Et ex alia parte credibile quidem mihi videtur quod iste pauper homo nihil amplius invenit quam quod reddidit, quia malus homo si esset, non quod reddidit redderet, immo totum celaret. Inde rex: Quid autem iudicas inde, philosophe? Philosophus: O rex, sume censum et da ex eo pauperi centum talenta, et quod remanserit serva donec veniat qui censum interroget, quia° non est hic, cuius iste census sit; et iste dives homo eat ad praeconem et faciat interrogare sacculum cum duobus serpentibus. Regi autem placuit hoc iudieium atque omnibus ibi circumstan- tibus. Dives vero qui sacculum perdiderat, hoc audiens inquit: Bone rex, dico tibi in veritate censum istum fuisse meum, sed quia volebam pauperi homini quod praeco promiserat auferre, dixi adhuc mihi alium serpentem deesse. Sed modo, rex, mei miserere et quod praeco promisit reddam pauperi. Rex inde suum tradidit censum diviti, dives autem pauperi, et ita philosophus sensu at«que ingenio pauperem liberavit. Discipulus: Apparet hoc esse ingenium philosophiae, et hoc exemplo non est mirum quod de duabus mulieribus Salomon iudicavit. Philosophus ait: Ne aggrediaris viam cum aliquo, nisi eum prius agnoveris! Si quisquam tibi ignotus se in via associaverit iterque tuum investigaverit, die te longius velle jre quam disposueris; et si detulerit lanceam, vade ad dexteram; si ensem, vade ad sinistram.
1 dicebat Lab. Barc H? (dicebat et iuravit. Sed) — 2 perc. ora falsch Lab. C! P® (perc. ad ora); pervenit ad aures M® — 2/3 ut aud. Corp Mg; simul ut aud. Ms U— 4 Aux. egentium Be?P? — eigentümlich Gruppe Bg'E’KIMg: ad se vocavit etait: Volo ut ad discernendam veritatem inter istos mecum adsistatis (assistas Mg). Philos. autem ad se vocato paupere dixit: Verum (Veritatem Bg') mihi agnosce de pecunia inventa si super plus quod interrogo non (nihil E?) habueris. Quodsi non habueris deo auxiliante etc. (pec. inventa et si super plus quam interroget non habueris auxil-deo etc. Kl) — 5—7 Kürzung Lab.: commotus pietate pau- peris ait: Auxiliante Deo etc. — Oft Augensprung hinter habueris, auch fehlt meist ei secrete — 7 quam si non habueris H® — deliberare Br! — 8 redd. omnem quam inv. Corp; reddidi nullo cogente qu. inv. Be? — 10—11 Kürzung Lab.: Iste homo dives bonus est multum et non est credibile — 11 amisit Corp. — 13/14 reddi- disset .. . celasset Bx! H’M! PP W® — 15 qui c. quaerat Lab., qui c. petat H?— 16 oft saccellum (Lab.) — 19 esse meum Bx'!M! — nolebam .. . reddere L! Y — quod promiseram Ms — 20/21 quod promisi voce praeconis H° — 22 ita ingenio philosophi deliberatus pauper et lucratus est P? — 23 philosophi Br’Br?M' — non miror quod P!; hoc exemplum etiam est mirum H® — 25 cognoveris Lab. C’ Poit und sonst — 26 finge tel — 27 proposueris A
N:o 4.
De societate ıgnotla.
De sequendis magnıs vis.
XVill. a) Exemplum de semita.
b) Exemplum de vado.
5
10
15
20
25
26
Arabs fillum suum castigavit dicens: Sequere calles, quamvis sint semitis longiores.
‘Et item: Accipe puellam in uxorem, quamvis sit vetula. Kt item: Fer merces tuas ad
magnas civitates, quamvis ibi vilius vendere putes. Ad haec fillus: Verum est quod dixisti de magnis viis.
Nam quadam die cum ego et socii mei perrexissemus ad urbem sole ad occasum appropinquante et adlıuc longe essemus a civitate, vidimus semitam quae secundum visum ad eivitatem ituris promittebat compendium. Invenimus senenm a yuo requisivimus consilium de itinere illius semitae. At senex ait: Propius semita ducit ad civitatem quam magna via, et tamen citius per magnam viam ad civitatem venietis quam per semitam. Hoc audi- entes illum pro stulto habuimus et magnam viam praetermittentes semitae declinavimus. Quam insistentes ad dexteram et ad sinistran, quanta fuit nox, deerravimus nec ad civitateın pervenimus. Ac si per callem pergentes’ fuissemus, procul dubio moenia civitatis subin- trassemus.
Pater ad haec: Hoc alia vice nobis evenit, cum pergeremus ad civitatem per magnam viam: praeerat nobis fluvius, quem «4uoquo mo«do transituri eramus, antequam civitatem intra- remus. Sicque nobis iter agentibus in duas partes secta est via: quarum una ad civitatem per vadum, alia per pontem ducebat. Deinde quendam senem vidimus, quem de duabus viis quae propius duceret ad 'civitatem interrogavimus. Et senex ait quod brevior erat via per vadıum ad civitatem duobus miliaribus quam via per pontem. Sed tamen citius, inquit, ad civitatem venire potestis per pontem. Et quidam ex nostris illum senem sicut vos vestrum antea deriserunt et per vadım iter aggressi sunt. Sed eorum alii socios submersos dimiserunt, alii eyuos et sarcinas perdiderunt, quidam vero pannos madefactos, alii omnino amissos defle- verunt. Sed nos et senex noster qui per pontem transivimus, sine impedimento et absque omni incommodo processimus et eos super ripam fluminis adhuc jacturam deflentes repperimus. Quibus flentibus et yma fluvii cum rastris et sagena perscrutantibus senex ait: Si nobiscum per pontem perrexissetis, hoc impedimentum non haberetis. At illi dixerunt: Hoc fecimus, quia viam tardare nolebamus. Ad haec senex: Nunc magis tardati estis! Et illis relietis laeti subintravimus portas urbis. — Tale est proverbium quod audivi: Magis valet longa via ad paradysum quam brevis ad infernum.
1 Vade magnas vias vor Sequere calles CE! — tibi sint W®2 — 2 Acc. virginem in ux. quam iussit vetula Br! Kr — 3 vend. potes Ms (possis P?) — 5 perrexerimus häufig, pergeremus H®, iremus W? — 5/6 sole occidente P? — 6 propinquante Lab. Barce RY W'! W?, vergente, darüber appropinquante Corp, properante C!U, tendente C?Ch — sec. visum nostrum A — 7 rectius ad civ. comp. H® — consilium fehlt Lab. — 8 Prius K1W°®, Propinquius Bs’Bx'M', Citius H?’P? — ducet Corp, deducit Ms — 10 praetereuntes BRrC'CMU — 11 insequentes Y, euntes W?. Quare insipientes Ms — sin. partem Bare — quamdiu erat nox U — deviavimus C:Ch — 12 per magnam viam CE! — perrexissemus viele Hss.; progressi fuissemus Br! Br’ H’KrT; peragrassi fuissemus Corp; pereuntes fuissemus P°; Jdigressi fuissemus Bx'! Ms P?; pergentes ivissimus V; tendissemus Lab. — statt moenia civ. hat Lab.: media nocte civitatem; medium civitatis Br? — 16 iter aggredientibus Ch — 17 sen. invenimus H? — 18 Senex ait: Brevior est via Lab. — 19 de duobus mil. Corp V; auck miliariis — tutius Be?R, securius Ms — 21 aggr. fuerunt ABr’H’RTV — 22 per amnem statt pannos falsch Lab. Barc — alios omnino die meisten Ilss.; plurimi omn. E? Kl — 26 für hoc imp. non haberetis (habuissetis Br! C! U u. a.) hat Lab.: non ita contigisset. Aiunt: Hoc fec. — 27 An non magis P® — 29 nam curta uel brevis Kl
Tom. XXXVUOL
27
Arabs castigavit filium suum: Fili, si fueris in via cum aliquo socio, dilige eum sicut te ipsum et non mediteris aliquem decipere, ne et tu decipiaris, veluti duobus con- tigit burgensibus et rustico. Filius: Pater, refer mihi, ut aliquid utilitatis inde capiant posteri. Pater:
ictum fuit de duobus burgensibus et rustico causa orationis Mech adeuntibus quod D essent Socii victus, donec venirent prope Mech, et tunc defeecit illis cibus ita quod non remansit eis quicquam nisi tantum farinae qua solum panem et parvum facerent. Bur- genses vero hoc videntes dixerunt ad invicem: Parum panis habemus, et noster multum comedit socius. Quapropter oportet nos habere consilium, quoniodo sibi partem panis auferre possimus et juod nobiscum debet, soli comedamus. Deinde acceperunt consilium huiuscemodi quod facerent panem et coquerent et dum coqueretur domirent, et quisquis eorum mira- biliora sompniando videret, solus panem comederet. Hoc artificiose dicebant, quia rusticum simpliceom ad huiusmodi ficticia deputabant. Et fecerunt panem miseruntque in ignem, deinde iacuerunt ut dormirent. At rusticus percepta eorum astutia dormientibus sociis de igne extraxit panem seimicoctum et comeldit et iterum iacuit. Sed unus de burgensibus sicut sompno perterritus esset evigilavit sociumque vocavit. Cui alter de burgensibus ait: Quid habes? At ille inquit: Mirabile sompnium vidi: nam mihi visum erat quod duo angeli aperiebant portas caeli et me sumentes ante Deum ducebant. Cui socius: Mirabile est hoc sompnium quod vidisti. At ego sompniavi quod ego duobus angelis ducentibus et terram findentibus ducerer in infernum. Rusticus vero hoc totum audiebat et tamen se dormire fingebat. Sed burgenses decepti et decipere volentes ut evigilaret rusticum vocaverunt. Rusticus vero callide et sicut territus esset, respondit: Qui sunt qui me vocant? At illi: Socii tui sumus. Quibus rusticus: Rediistis am? At ipsi contra: Quo perreximus, unde redire debeamus? Ad haec rusticus: Nunc visum erat mihi quod duo angeli unum ex vobis accipiebant et aperiebant portas caeli ducebantque ante Deum; deinde alium accipiebant duo alii angeli et aperta terra ducebant in infernum. Et his visis putavi neminem vestrum iam
2 dec. ne tu laqueum supplantationis incurras W® — 3 accipiant Lz; inde capiam et pater ait filio H? — 5 adorationis L? — Romam ad. P! — 5/6 qui condixerunt ut essent socii E’Kl; quod convenirent inter se ut socii essent victus PP; quod associati fuerunt insimul H? — 7 modicum far. Br? — 8 Parvum panem KrU — 9 consilium capere Corp — 10 debet comedere P! PoitRYV; debet manducare Br? — consilium fehlt Lab. (Lz M® M?) — 11 meliora sompn. Corp. — 12 art. agebant Be? — 13 oft putabant; reputabant U W?; fallere putabant C!, decipere put. M!Ms, deficere put. Bare Ctr; ad h. fallaciam Lz, ad h. supplicia Br? M?M®P*; ab huiuscemodi facetia privatum esse putabant Br! Kr; ad h. iudicium fatuum put. U. Dakinterlin Kl (ähnlich PP): Haec quia causa decipiendi se praemeditata esse comperit rusticus et illis totum concessit. Facto itaque
pane et in ignem misso iac. ut dorm. At rust. ut praedictum percepta eor. ast. — 13 panem quem coxerunt demum iac. Lab. — 14 ut bene dorm. Br? — invidia vel astutia Br’; nequitia Bx’ — de igne fehlt Lab. — 15 extra- xit quem totum comedit Kl — item iac. Br'CorpMs — 17 sompniavi Ms — 19 vid. At meum nunc tibi
referam. Sompniavi etenim ego quod KIP® — ang. venientibus Br’; lies me sumentibus für ducentibus? — scindentibus Br? Br? H’ Ms P: Poit U W*, fodientibus M?P? — 20 perveni in infernum ante dyabolum KIP? — 21 dec. se decipi non putantes Bx! — 23 At ipsi conturbati Br? — 24 debemus Kl W?, debebamus Br! H’P', deberemus Be? P? P?, debuimus Br? — 24/25 quod angeli quatuor veniebant quorum duo unum ex vobis accip. M! — 26 in inf. ante dyabolum KlIP® — Et his visis surrexi et pan. com. et iterum secure dormivi quoniam
amplius nem. red. putavi Kl
N:o 4.
20
5 XIX. Exem-
plum de duo- bus burgensi- bus et rustico.
XX. Exem- plum de regii incisoris dis- cipulo Nedui nomine.,
oo
10
28
amplius rediturum et surrexi et panem comedi. — Et pater: O fili,.sic evenit eis qui socium decipere voluerunt, quia suo ingenio decepti fuerunt. Tune filius: Ita evenit eis, sicut in pro- verbio dictum est: Qui totum voluit, totum perdidit. Hacc autem natura est canis, cui fave- runt illi: quorum unus alii cibum auferre cupit. Scd si naturamı cameli sequerentur, mitiorem naturam imitarentur. Nam talis est natura cameli, quando insimul datur praebenda multis, quod nullus eorum comedet, donece omnes insimul edant; et si unus ita infirmatur «quod nequeat comedere, Jdonec removeatur alii jeiunabunt. Et isti burgenses postquam volebant ani- malis naturam sibi assumere, mitissimi animalis naturam sibi debuissent vendicare; et merito cibum amiserunt. Quin etiam hoc eis evenisse voluissem, quod imagistro meo narrante jam dudum audivi evenisse incisori regis pro discipulo suo Nedui, videlicet quod fustibus caederentur. Pater ad haec: Die mihi, fili, quid audisti? (uomodo contigit discipulo, quoniam talis narratio animi erit recreutio? Filins: arravit mihi magister meus quendam regem habuisse unum incisorem qui diversos diversis aptos temporibus ei incidebat pannos. At ille discipulos sutores habehat,
ı5s quorum quisquis artificiose suebat quod magister incisur regis artificiose seindebat. Inter quos
2
©
25
30
discipulos unus erat nomine Nedui, qui söocios arte sutoria superabat. Sed die festo veniente rex suorum ad se ineisorem pannorum vocavit et pro tempore pretiosas vestes sibi et suis familiaribus parari praecepit. Quod ut citius et sine impedimento fieret, unum de camerariis suis eunuchum, cuius illud erat offiecium, sutoribus custodem addidit et ut eorum curvos ungues observaret et eis ad suflicientiam necessaria ministraret, rogavit. Sedin una dierum ministri calidum panem et mel cum aliis ferculis incisori et consociis comedendum dederunt. Et qui aderant, comedere coeperunt. Quibus epulantibus ait eunuchus: Magister, quare Nedui absente comeditis nec illum expectatis? Magister inquit: Quia mel non comederet, etiamsi adesset. Et comederunt. Deinde venit Nedui et ait: Quare me absente comedistis nec partem meam mihi reservastis? Cui eunuchus: Magister tuus dixit quod mel non comederes, etiamsi adesses. At ille tacuit et quomodo illud magistro suo recompensare posset, cogi- tavit. Et hoc facto magistro absente secreto dixit eunucho:.Domine, magister meus quandoque frenesim patiens sensum perdit et indiscrete eircumstantes verberat atque interimit. Cui eunuchus: Si scirem horam, quando ei hoc contingit, ne «uid inconsulte ageret, ligarem et loris corrigerem. At Nedui ait: Cum videris illum huc et illuc aspicientem terramque mani- bus verberantem atyue sua sede surgenteın et scamnum super quod sedet manibus rapi- entem, tunc eum scias insanum esse, et nisi tibi et tuis provideris, capud fuste dolabit.
l et famellicus pan. comedi Br’ — 3 vult.... perdit H?P' — 6 auch comedit, comedat, comederet (P!) — infirmetur C! — 8 sumere Lab. — mitioris an M! — vend. et quia non fecere merito P! — 9 vellem H’ Kl — Glosse proprium nomen bei Nedui in Lab. = pro disc. suo proprium nomen cuius erat Nedium P'!; pro disc. suo cui nomen proprium est Nediu ut fust. M? — Nediu die meisten Hss., Nedyu Lz, Neduy C?, Nedwi Ch T, Nedwy U. Den Namen Nedius deklinieren A KIP! — 13 pannorum incis. M! — 14 auch scindebat — 16 arte scissoria R — 17 et properanter pro temp. Corp — pro tempore fehlt Lab. Br' Kr — 20 nec. erogaret M! — 21 aliis con- sociis Corp Poit V, suis cons. Kr — 22 libenter comederunt KlP® — 26 rec. p. pensabat W* — 28 aut int, AC'’C:CtrM!MsRYV — aut interlicit et est magnum damnum et malum de tam bono magistro H? — 30 loris corriperem Bx' U, constringerem Br? Lz M®, astringerem M? — 30/31 man. percutientem M! — 31 sedit KIKr Ms P' — arripientem C?Ch, levantem W? — 32 eum insanire Corp — nisi tibi citius prov. M! — oft falsches dolebit.
Tom. XXXVII.
Ad hoc eunuchus: Tu benedlicaris, quia amodo mihi et meis providebo. Talibus dietis Nedui sequentı die magistri sui forfices secreto abscondit. At incisor quaerens forfices et non inveniens coepit terram manibus percutere et huc et illuc aspicere suaque sede surgere et scamnım super quod sedebat manu demovere. Hoc videns eunuchus statim suos vocavit clientes et praecepit incisorem ligari et ne aliuos verberaret, graviter verberari. Sed incisor clamabat ita dicendo: Quid forisfeci? Ut quid talibus me afficitis verberibus? At illi acrius verberando tacebant. Quando autem lassi fuerunt verberando et ipse vapulando, exosum vitae solverunt. Qui respirans, sed longo temporis intervallo quaesivit ab eunucho, quid foris- fecisset. Cui eunuchus: Dixit mihi Nedui discipulus tuus quod quandoque insanires nec nisi vinculis et verberibus correptus cessares; et ideo te ligavi et verberavi. Hoc audito ineisor Nedui diseipulum suum vocavit et ait: Amice, quando novisti me esse insanum? Ad haec discipulus: Quando me mel non comedere scivisti? Eunuchus et alii hoc audientes riserunt et utrumque merito poenas suscepisse iudicaverunt.
Ad haec pater: Merito hoc illi accidit, quia si custodisset quod Moyses praecepit, ut diligeret fratrem suum sicut se ipsum, hoc ei non evenisset.
Castigavit Sapiens fillum suum: Vide ne imponas aliyuod crimen socio tuo, Scrio vel ludo, ne ita tibi contingat, sicut duobus ioculatoribus contigit ante regem. Ad haec filius: Narra mihi, pater, obsecro. Pater: Fiat.
enit quidam ioculator ad regem. Quem vocatum rex cum alio ioculatore fecit sedere atıue comedere. Sed qui prius alerat ioculator, coepit invidere supervenienti, quem rex jam sibi praeferebat et omnes aulici. Quod ne diu duraret, pudorem illi facere, ut sic saltem aufugeret, cogitavit. Itayue vescentibus aliis ossa latenter primus ioculator coadunavit et ante socium posuit finitoque prandio in obprobrium socii coniectam struem ossium regi ostendit et mordaciter inquit: Domine, socius meus omnium istorum ossium vestituram comedit. Rex vero eum torvis oculis respexit. Accusatus autem regi ait: Domine, feci quod natura mea, id est humana, requirebat, quia carnes comedi et ossa dimisi. Et socius meus fecit quod sua natura, videlicet canina, requirebat, quia carnes comeldit et ossa. ixit philosophus: lHonora minorem te et da sibi de tuo, siecut tu vis quod maior te D honoret et de suo tibi tribuat.
Alius: Turpe quidem est multum diviti homini esse avarum, mediocri autem homini :
pulchrum est esse largum.
1 Ad hoc eun. ... prov. fehlt Lab. — 2 auch forcipes. — 4 dimovere die meisten Hss., removere H?’M!', amovere Br’, movere Br! ChKr — 6affligitis Lab. und sonst — 6/7 attentius verberantes tac. W? — 7 auch lassati; falsch lapsi W? — et ipse (ipsum Corp KIMgPoit Y) vapulando fehlt Lab. — 10 et verb. fehlt Lab.; te ligari et verberari iussi I — 11 vidisti ACh W°; insanire cognovisti M! — 13 et eum Br! E?KlKr, et ipsum M! W' — 14 auch custodiret — 15 socium suum Bx!, proximum suum P® — 16 Cast. Arabs fil. s. M! — 16/17 serio sive dolo Br!; servo sive libero Lab. Barc — 20 qui prius fuerat in curia regisH?®; qui primus aderat M'; qui prius venerat Br®B — 21 aulite Br?, amici U — 22 richtig Be? Corp H’IKIM! Poit T W?, sonst nescientibus — 23 con- gestam AM!, collecttam Lz W*, comestam Bx!C?Ch1Poit, congregatam P®, coniectans Lab., congestans U; culmen tantum ossuum Ms — 24 mendaciter C? E®KIP* U — vestimenta H’KIM! P® — 25 curvis oc. Kl, tortis oc. W* — aspexit Bx! H’V — 26 requirit H’ W* — 26/27 Sed socius meus suam relinquens caninam assumpsit naturam quoniam simul carnes et ossa com. E’KI
N:o 4.
15
XXI. Exem-
20 plum de duo-
25
bus iocula- toribus.
De largo, avaro, prodigo.
De (dieitiis.
XXIl. Exem- plum de rus: tico etavicula.
10
15
20
30
Discipulus ait: Diffinitionem largi et avari et prodigi mihi subscribe. Pater: Qui dat quibus dandum est et retinet quibus retinendum est, largus est. Et qui prohibet quibus pro- hibendum est et quibus non est prohibendum, avarus est. Et qui dat quibus est dandunı et quibus non est dandum, prodigus est.
it alius philosophus: Noli associari rei deficienti, et ne postponas te associari rei cre- Ä scenti.
Alius: Magis valet parva beatitudo qyuam plena domus auro et argento.
Alius: Utilia perquire magno sensu, non magna velocitate.
Alius: Ne respicias Jitiorem te, ne in euın pecces, sed respice pauperiorem te, et inde grates Deo redde.
Alius: Non deneges Deum pro paupertate, et pro divitiis noli superbire.
Alius: Qui multa cupit, semper maiorum fame tabeseit.
Alius: Si vis in hoc saeculo tantum habere quantum sufficere poterit naturae, non multa decebit te congregare. Et si cupido satisfacere volueris animo, licet congregatis «uae- cumque in toto mundi ambitu continentur divitiis, sitis tamen ardebit habendi.
Alius: Qui parce sua dispendit, diu durant ei possessa.
Alius: Radix pacis est aliena non cupere, et fructus eius est requiem habere.
Alius: Qui vult relinquere saeculum, videat ne aliquid retineat quod sit illius par- tium, quoniam tantundem valeret, ac si paleis ignem extingueret.
Alius: Qui pecuniam congregat, multum laborat et vigiliis tabescit ne perdat; ad ultimum dolet, quando perdit quod obtinuerat.
Discipulus magistro: Laudas congregare pecuniam? Magister: Ita! Acquire, sed juste et in bono dispende nec in thesauro reconde. |
Alius: Ne desideres res alterius, et ne doleas de amissis rebus, quoniam dolore nihil erit recuperabile. Unde dicitur quod
uidam habuit virgultum, in quo rivulis fluentibus herba viridis erat et pro habilitate loci Ü) conveniebant ibi volucres modulamine vocum cantus diversos exercentes. Quadam die
1 describe C?Ch, scribe KIW? — Barc hat 4 Definitionen: Diff. prodigi et largi, parci et avari mihi subscr. Magister: Qui dat quibus dand. est largus est; et qui dat quibus dandum non est prodigus est. Qui proh. quib. proh. est parcus est; qui proh. quibus proh. non est avarus est — 3 häufig Augensprung bei prohibendum — Hinter 4 bringt C? 4 metrische Definitionen: Unde quidam versificator ait:
Prodigus ut largo sic parcus distat avaro.
Prodigus est animo inscio retinenda profundens;
Largus, qui sumptum facit ex ratione libenter;
Parcus, qui retinet quidquid non postulat usus;
Qui retinet cupide, quod res deposcit, avarus.
—
5
proponas
ChM’M’P®RYVU
—
8
voluptate
W?
—
12
m.
habet
Kl,
m.
cepit
R;
magna
cupit
M!
—
maiori
f.
Br?’
Bx?M'!
U;
maiori
tabe
T;
mala
fame
V
—
tabescet
CorpP®
U
—
13
quod
nat.
sufficit
Ch
Corp
M?
(suffe-
cerit
Lab.
Br?
Lz
M?)
—
14
decet
Ch
—
licet
congreges
Kl
W*
(gacas
quae
sub
caeli
ceirculo
contin.
sitis
tamen
hab.
incessanter
ardebit)
—
16
dispensat
M!
—
diutius
H?
—
17
fehlt
Lab.
—
23
sed
fehlt
meistens
—
26
Quid.
rusticus
C:,
Quid.
homo